Romeinse religie

Samenvatting

Religie in het oude Rome omvat de etnische religie van het oude Rome die de Romeinen gebruikten om zichzelf als volk te definiëren, alsmede de religieuze praktijken van volkeren die onder Romeinse heerschappij waren gebracht, voor zover deze in Rome en Italië wijd verbreid raakten.De Romeinen beschouwden zichzelf als zeer religieus, en schreven hun succes als wereldmacht toe aan hun collectieve vroomheid (pietas) in het onderhouden van goede betrekkingen met de goden. De Romeinen staan bekend om het grote aantal godheden dat zij vereerden, een eigenschap die de spot dreef van vroegchristelijke polemisten.

De aanwezigheid van Grieken op het Italiaanse schiereiland vanaf het begin van de historische periode beïnvloedde de Romeinse cultuur en introduceerde enkele religieuze praktijken die zo fundamenteel werden als de cultus van Apollo. De Romeinen zochten naar raakvlakken tussen hun belangrijkste goden en die van de Grieken (interpretatio graeca) en pasten de Griekse mythen en iconografie aan de Latijnse literatuur en de Romeinse kunst aan, zoals de Etrusken hadden gedaan. De Etruskische godsdienst was ook van grote invloed, met name op de praktijk van de wichelarij. Volgens de legenden waren de meeste religieuze instellingen van Rome terug te voeren op de stichters van Rome, met name Numa Pompilius, de Sabijnse tweede koning van Rome, die rechtstreeks met de goden onderhandelde. Deze archaïsche religie vormde de basis van de mos maiorum, “de weg van de voorouders” of gewoonweg “traditie”, die als centraal voor de Romeinse identiteit werd beschouwd.

De Romeinse godsdienst was praktisch en contractueel, gebaseerd op het beginsel do ut des, “Ik geef opdat gij zoudt geven”. Religie hing af van kennis en de correcte beoefening van gebed, ritueel en offer, niet van geloof of dogma, hoewel in de Latijnse literatuur geleerde speculaties bewaard zijn gebleven over de aard van het goddelijke en zijn relatie tot menselijke aangelegenheden. Zelfs de meest sceptische onder de intellectuele elite van Rome, zoals Cicero, die een waarzegger was, zag godsdienst als een bron van sociale orde. Naarmate het Romeinse Rijk zich uitbreidde, brachten migranten naar de hoofdstad hun lokale cultussen mee, waarvan er vele populair werden onder de Italianen. Het christendom was uiteindelijk de meest succesvolle van deze cultussen en werd in 380 de officiële staatsgodsdienst.

Voor de gewone Romeinen was godsdienst een onderdeel van het dagelijks leven. Elk huis had een huisheiligdom waar gebeden en plengoffers aan de huisgodheden van het gezin werden aangeboden. De stad was bezaaid met heiligdommen in de buurt en heilige plaatsen zoals bronnen en bosjes. De Romeinse kalender was opgebouwd rond religieuze vieringen. Vrouwen, slaven en kinderen namen allemaal deel aan een reeks religieuze activiteiten. Sommige openbare rituelen konden alleen door vrouwen worden uitgevoerd, en vrouwen vormden wat misschien wel het beroemdste priesterschap van Rome is, de door de staat gesteunde Vestaalsen, die eeuwenlang Rome”s heilige haard verzorgden, totdat zij onder de christelijke overheersing werden ontbonden.

De priesterschappen van de openbare godsdienst werden bekleed door leden van de eliteklassen. In het oude Rome bestond geen principe dat vergelijkbaar was met de scheiding van kerk en staat. Tijdens de Romeinse Republiek (509-27 v.Chr.) konden dezelfde mannen die tot ambtenaar werden verkozen, ook dienen als augur en pontifex. Priesters trouwden, stichtten gezinnen en leidden een politiek actief leven. Julius Caesar werd pontifex maximus voordat hij tot consul werd gekozen.

De wichelroedelopers lazen de wil van de goden en zagen toe op de markering van de grenzen als een weerspiegeling van de universele orde, waardoor de Romeinse expansie als een kwestie van goddelijk lot werd bekrachtigd. De Romeinse triomf was in de kern een religieuze processie waarin de zegevierende generaal zijn vroomheid en zijn bereidheid om het algemeen belang te dienen toonde door een deel van zijn buit op te dragen aan de goden, vooral Jupiter, die de belichaming was van rechtvaardig bestuur. Als gevolg van de Punische oorlogen (264-146 v.C.), toen Rome zich als overheersende mogendheid probeerde te vestigen, werden door magistraten vele nieuwe tempels gebouwd als vervulling van een gelofte aan een godheid voor het verzekeren van hun militaire succes.

Toen de Romeinen hun overheersing over de gehele Mediterrane wereld uitbreidden, was hun beleid er in het algemeen op gericht de godheden en cultussen van andere volkeren te absorberen in plaats van te proberen deze uit te roeien, omdat zij geloofden dat het behoud van tradities de sociale stabiliteit bevorderde. Een van de manieren waarop Rome diverse volkeren inlijfde was door hun religieuze erfenis te ondersteunen, door tempels te bouwen voor plaatselijke godheden die hun theologie een plaats gaven binnen de hiërarchie van de Romeinse religie. Inscripties in het hele Rijk vermelden de naast elkaar bestaande verering van plaatselijke en Romeinse goden, inclusief de toewijdingen van Romeinen aan plaatselijke goden.

Op het hoogtepunt van het Imperium werden in Rome talrijke internationale goden gecultiveerd die zelfs naar de meest afgelegen provincies werden overgebracht, waaronder Cybele, Isis, Epona, en goden van het zonnemonisme zoals Mithras en Sol Invictus, die tot in het noorden van Romeins Brittannië werden aangetroffen. Buitenlandse religies trokken steeds meer aanhangers onder de Romeinen, die in toenemende mate voorouders van elders in het Rijk hadden. Geïmporteerde mysteriegodsdiensten, die ingewijden verlossing in het hiernamaals boden, waren een kwestie van persoonlijke keuze voor een individu, beoefend naast het uitvoeren van de eigen familieriten en het deelnemen aan de openbare godsdienst. De mysteriën gingen echter gepaard met exclusieve eden en geheimhouding, omstandigheden die door conservatieve Romeinen met argwaan werden bekeken als kenmerkend voor “magie”, conspiratoriale (coniuratio), of subversieve activiteiten. Er werden sporadische en soms brute pogingen ondernomen om religieuzen te onderdrukken die de traditionele moraal en eenheid leken te bedreigen, zoals de pogingen van de Senaat om de Bacchanalen in 186 VC aan banden te leggen. Omdat de Romeinen nooit verplicht waren geweest om slechts één god of één cultus te cultiveren, was religieuze tolerantie niet aan de orde in de zin zoals dat bij monotheïstische systemen wel het geval is. De monotheïstische strengheid van het jodendom leverde moeilijkheden op voor het Romeinse beleid, die soms leidden tot compromissen en het verlenen van speciale vrijstellingen, maar soms ook tot hardnekkige conflicten. Zo droegen godsdienstige geschillen bij tot de Eerste Joods-Romeinse Oorlog en de Bar Kokhba-opstand.

In de nasleep van de ineenstorting van de Republiek had de staatsgodsdienst zich aangepast om het nieuwe regime van de keizers te ondersteunen. Augustus, de eerste Romeinse keizer, rechtvaardigde de nieuwigheid van de eenhoofdige heerschappij met een omvangrijk programma van religieuze opwekking en hervorming. Openbare geloften, die vroeger voor de veiligheid van de republiek werden afgelegd, waren nu gericht op het welzijn van de keizer. De zogenaamde “keizerlijke verering” breidde de traditionele Romeinse verering van de voorouderlijke doden en van de Genius, de goddelijke voogd van ieder individu, op grote schaal uit. De keizerlijke cultus werd een van de belangrijkste manieren waarop Rome zijn aanwezigheid in de provincies kenbaar maakte en in het hele Rijk een gedeelde culturele identiteit en loyaliteit cultiveerde. Verwerping van de staatsgodsdienst stond gelijk aan verraad. Dit was de context voor het conflict tussen Rome en het christendom, dat door de Romeinen werd beschouwd als een vorm van atheïsme en een nieuw soort superstitio, terwijl de christenen de Romeinse godsdienst als heidendom beschouwden. Uiteindelijk kwam er een einde aan het Romeinse polytheïsme met de aanvaarding van het christendom als de officiële godsdienst van het rijk.

De Romeinse mythologische traditie is bijzonder rijk aan historische mythen, of legenden, over de stichting en opkomst van de stad. Deze verhalen concentreren zich op menselijke actoren, met slechts af en toe de tussenkomst van godheden, maar een alomtegenwoordig gevoel van een goddelijk geordend lot. In de vroegste periode van Rome zijn geschiedenis en mythe moeilijk van elkaar te onderscheiden.

Volgens de mythologie had Rome een halfgoddelijke voorvader in de Trojaanse vluchteling Aeneas, zoon van Venus, die de kern van de Romeinse religie zou hebben gevormd toen hij het Palladium, de Lares en de Penates van Troje naar Italië bracht. In historische tijden werd aangenomen dat deze voorwerpen in het bezit waren van de Vestaalsen, het vrouwelijke priesterschap van Rome. Volgens klassieke auteurs had Aeneas een toevluchtsoord gekregen van koning Evander, een Griekse banneling uit Arcadië, aan wie andere religieuze stichtingen werden toegeschreven: hij stichtte de Ara Maxima, “Grootste Altaar”, voor Hercules op de plaats die later het Forum Boarium zou worden, en volgens de legende was hij de eerste die de Lupercalia vierde, een archaïsch feest in februari dat nog tot in de 5e eeuw van de christelijke jaartelling werd gevierd.

De mythe van een Trojaanse stichting met Griekse invloed werd via een uitgebreide genealogie (de Latijnse koningen van Alba Longa) in overeenstemming gebracht met de bekende legende van de stichting van Rome door Romulus en Remus. De meest gangbare versie van het verhaal van de tweeling vertoont verschillende aspecten van de heldenmythe. Hun moeder, Rhea Silvia, was door haar oom de koning opgedragen maagd te blijven, om de troon te behouden die hij haar vader had ontnomen. Door goddelijke interventie werd de rechtmatige lijn hersteld toen Rhea Silvia werd bevrucht door de god Mars. Zij baarde een tweeling, die op bevel van de koning werd ontmaskerd, maar door een reeks wonderbaarlijke gebeurtenissen werd gered.

Romulus en Remus hebben de troon van hun grootvader teruggekregen en gaan een nieuwe stad bouwen, waarbij ze de goden raadplegen via de wichelarij, een kenmerkend religieus instituut van Rome dat al sinds de vroegste tijden bestaat. Tijdens de bouw van de stadsmuren krijgen de broers ruzie en Romulus doodt Remus, een daad die soms als offer wordt opgevat. De broedermoord werd zo een integraal onderdeel van de stichtingsmythe van Rome.

Romulus werd met verschillende religieuze instellingen gecrediteerd. Hij stichtte het Consualia-festival en nodigde de naburige Sabijnen uit hieraan deel te nemen; de daarop volgende verkrachting van de Sabijnse vrouwen door Romulus” mannen verankerde zowel geweld als culturele assimilatie in Rome”s mythe van oorsprong. Als succesvol veldheer zou Romulus ook Rome”s eerste tempel voor Jupiter Feretrius hebben gesticht en de spolia opima, de voornaamste oorlogsbuit, hebben aangeboden bij de viering van de eerste Romeinse triomf. Romulus, die een sterfelijke dood bespaard bleef, werd op mysterieuze wijze weggevoerd en vergoddelijkt.

Zijn Sabijnse opvolger Numa was vroom en vredelievend, en werd gecrediteerd met talrijke politieke en religieuze fundamenten, waaronder de eerste Romeinse kalender; de priesterschappen van de Salii, flamines en Vestaalsen; de cultussen van Jupiter, Mars en Quirinus; en de Tempel van Janus, waarvan de deuren open bleven in tijden van oorlog maar in Numa”s tijd gesloten bleven. Na de dood van Numa zouden de deuren van de Tempel van Janus open zijn gebleven tot de regering van Augustus.

Elk van Rome”s legendarische of semi-legendarische koningen was verbonden met één of meer religieuze instellingen die de latere Republiek nog kent. Tullus Hostilius en Ancus Marcius stichtten de fetiale priesters. De eerste “outsider” Etruskische koning, Lucius Tarquinius Priscus, stichtte een Capitoolse tempel voor de triade Jupiter, Juno en Minerva die model stond voor de hoogste officiële cultus in de hele Romeinse wereld. De welwillende, goddelijk verwekte Servius Tullius stichtte de Latijnse Liga, haar Aventijnse tempel voor Diana, en de Compitalia om zijn sociale hervormingen te markeren. Servius Tullius werd vermoord en opgevolgd door de arrogante Tarquinius Superbus, wiens verdrijving het begin markeerde van Rome als republiek met jaarlijks gekozen magistraten.

Romeinse historici beschouwden de essentie van de Republikeinse religie als compleet tegen het einde van Numa”s bewind, en als juist en wettig bevestigd door de Senaat en het volk van Rome: de heilige topografie van de stad, haar monumenten en tempels, de geschiedenissen van Rome”s leidende families, en mondelinge en rituele tradities. Volgens Cicero beschouwden de Romeinen zichzelf als de meest religieuze van alle volkeren, en hun opkomst als heersers was het bewijs dat zij in ruil daarvoor goddelijke gunst ontvingen.

Rome biedt geen inheemse scheppingsmythe, en weinig mythografie om het karakter van zijn godheden, hun onderlinge betrekkingen of hun interactie met de menselijke wereld te verklaren, maar de Romeinse theologie erkende dat di immortales (onsterfelijke goden) heersten over alle rijken van de hemel en de aarde. Er waren goden van de bovenste hemelen, goden van de onderwereld en een groot aantal mindere goden daartussen. Sommigen begunstigden Rome blijkbaar omdat Rome hen eerde, maar geen van hen was intrinsiek, onherstelbaar vreemd of buitenaards.

De politieke, culturele en religieuze samenhang van een opkomende Romeinse superstaat vereiste een breed, inclusief en flexibel netwerk van wettige culten. Op verschillende momenten en op verschillende plaatsen konden de invloedssfeer, het karakter en de functies van een goddelijk wezen zich uitbreiden, overlappen met die van anderen, en opnieuw als Romeins worden gedefinieerd. Verandering was ingebed in bestaande tradities.

Tijdens de politieke, sociale en religieuze instabiliteit van het Laat-Republikeinse tijdperk werden verschillende versies van een semi-officieel, gestructureerd pantheon ontwikkeld. Jupiter, de machtigste van alle goden en “de bron van de auspiciën waarop de relatie van de stad met de goden rustte”, personifieerde consequent het goddelijk gezag van Rome”s hoogste ambten, interne organisatie en externe betrekkingen. Tijdens het archaïsche en het vroege Republikeinse tijdperk deelde hij zijn tempel, sommige aspecten van de cultus en verscheidene goddelijke kenmerken met Mars en Quirinus, die later werden vervangen door Juno en Minerva.

Een conceptuele tendens naar drie-eenheden kan worden afgeleid uit de latere agrarische of plebejische triade van Ceres, Liber en Libera, en uit sommige van de complementaire drievoudige godhedengroepen van de keizerlijke cultus. Andere grote en kleine godheden konden alleenstaand zijn, aan elkaar gekoppeld zijn, of achteraf met elkaar verbonden zijn door middel van mythen over goddelijk huwelijk en seksueel avontuur. Deze latere Romeinse pantheïstische hiërarchieën zijn deels literair en mythografisch, deels filosofische scheppingen, en vaak van Griekse oorsprong. De hellenisering van de Latijnse literatuur en cultuur leverde literaire en artistieke modellen voor de herinterpretatie van Romeinse godheden in het licht van de Griekse Olympiërs, en bevorderde het gevoel dat de twee culturen een gemeenschappelijk erfgoed hadden.

De indrukwekkende, kostbare en gecentraliseerde riten voor de godheden van de Romeinse staat werden in het dagelijks leven ruimschoots overtroffen door de alledaagse religieuze vieringen die betrekking hadden op de huiselijke en persoonlijke godheden van een individu, de beschermgodheden van de verschillende buurten en gemeenschappen van Rome, en de vaak eigenzinnige mengsels van officiële, onofficiële, lokale en persoonlijke culten die de wettige Romeinse godsdienst kenmerkten.

In deze geest verwaarloosde een provinciaal Romeins burger die de lange reis van Bordeaux naar Italië maakte om de Sibille te Tibur te raadplegen, niet zijn devotie voor zijn eigen godin van thuis:

In de loop van het Romeinse leven verscheen een groot aantal “mysterieculten”. Deze culten waren over het algemeen gebaseerd op legenden of heilige verhalen, zoals het verhaal van Orpheus. Verscheidene hadden een basis in andere culturen, zoals de cultus van Isis, een Egyptische godin. De leden wisten over het algemeen dat de verhalen louter legende waren, maar zij boden hun volgelingen een model om te gehoorzamen. Deze culten kenden vaak dure, lange of moeilijke inwijdingsprocessen, die per cult verschilden, maar aan aspirant-leden werd een weg naar een betere sfeer beloofd en een sfeer die sociale banden bevorderde, bekend als mystai. Deze banden ontstonden doordat de meeste van deze culten regelmatig gemeenschappelijke maaltijden onder de leden gebruikten, dansen, ceremonies en rituelen hielden, en de eerder genoemde inwijdingen. De focus van de cultus, zoals de focus op Orpheus bij de Orfische culten, was niet noodzakelijk bepalend voor de theologie van de leden. De legendarische verhalen waren bedoeld als leidraad voor de leden, maar de betrokken godheden waren meestal minder belangrijk. Mysterieculten waren aanwezig en algemeen aanvaard in een groot deel van Rome en boden een unieke theologische ervaring voor hun leden.

Op de Romeinse kalenders staan ongeveer veertig jaarlijkse religieuze feesten. Sommige duurden meerdere dagen, andere een enkele dag of minder: de heilige dagen (dies fasti) waren talrijker dan de “niet-heilige” dagen (dies nefasti). Een vergelijking van overgeleverde Romeinse religieuze kalenders suggereert dat officiële festivals werden georganiseerd volgens brede seizoensgroepen die ruimte boden voor verschillende lokale tradities. Sommige van de oudste en populairste festivals bevatten ludi (“spelen”, zoals wagenrennen en theatervoorstellingen), met als voorbeelden die in Palestrina ter ere van Fortuna Primigenia tijdens Compitalia, en de Ludi Romani ter ere van Liber. Andere festivals vereisten misschien alleen de aanwezigheid en riten van hun priesters en acolieten, of van bepaalde groepen, zoals vrouwen bij de Bona Dea riten.

Andere openbare feesten werden niet door de kalender voorgeschreven, maar waren het gevolg van gebeurtenissen. De triomf van een Romeinse generaal werd gevierd als de vervulling van religieuze geloften, hoewel deze meestal werden overschaduwd door de politieke en sociale betekenis van de gebeurtenis. Tijdens de late Republiek wedijverde de politieke elite om elkaar te overtreffen in publiek vertoon, en de ludi die gepaard gingen met een triomf werden uitgebreid met gladiatorenwedstrijden. Onder het Prinsdom kwamen al deze spectaculaire voorstellingen onder keizerlijk toezicht te staan: de meest uitbundige werden door de keizers gesubsidieerd, en kleinere evenementen werden door de magistraten georganiseerd als een heilige plicht en een privilege van het ambt. Andere festivals en spelen vierden keizerlijke toetredingen en verjaardagen. Andere, zoals de traditionele Republikeinse Seculiere Spelen ter gelegenheid van een nieuw tijdperk (saeculum), werden door de keizer gesubsidieerd om de traditionele waarden en een gemeenschappelijke Romeinse identiteit in stand te houden. Dat de schouwspelen zelfs in de late oudheid nog iets van hun sacrale aura behielden, blijkt uit de vermaningen van de kerkvaders dat christenen er niet aan mochten deelnemen.

De betekenis en de oorsprong van veel archaïsche feesten waren zelfs voor de intellectuele elite van Rome onbegrijpelijk, maar hoe obscuurder ze waren, hoe groter de mogelijkheid tot heruitvinding en herinterpretatie – een feit dat noch aan Augustus voorbij ging in zijn programma van religieuze hervormingen, dat vaak autocratische vernieuwing verhulde, noch aan zijn enige rivaal als mythenmaker van die tijd, Ovidius. In zijn Fasti, een lang gedicht over de Romeinse feestdagen van januari tot juni, geeft Ovidius een unieke kijk op de Romeinse oudheidkundige overlevering, volksgebruiken en religieuze praktijk, die beurtelings fantasierijk, onderhoudend, hooggestemd en schunnig is; geen priesterlijk verslag, ondanks de pose van de spreker als vates of geïnspireerde dichter-profeet, maar een werk van beschrijving, verbeelding en poëtische etymologie dat de brede humor en burleske geest weerspiegelt van zulke eerbiedwaardige festivals als de Saturnalia, Consualia, en het feest van Anna Perenna op de Ides van maart, waar Ovidius de moord op de pas vergoddelijkte Julius Caesar behandelt als volslagen bijkomstig aan de festiviteiten onder het Romeinse volk. Maar officiële kalenders die bewaard zijn gebleven uit verschillende tijden en plaatsen tonen ook een flexibiliteit in het weglaten of uitbreiden van gebeurtenissen, wat erop wijst dat er niet één enkele statische en gezaghebbende kalender van vereiste vieringen was. In het latere rijk onder christelijke heerschappij werden de nieuwe christelijke feesten opgenomen in het bestaande kader van de Romeinse kalender, naast althans enkele van de traditionele feesten.

Openbare godsdienstige plechtigheden van de officiële Romeinse godsdienst vonden in de open lucht plaats, en niet binnen het tempelgebouw. Sommige ceremonies waren processies die begonnen bij, een bezoek brachten aan, of eindigden bij een tempel of heiligdom, waar een ritueel voorwerp kon worden opgeslagen en voor gebruik naar buiten gebracht, of waar een offer kon worden gedeponeerd. Offergaven, voornamelijk van dieren, vonden plaats op een altaar in de open lucht binnen het templum of voorplein, vaak aan de zijkant van de trap die naar het verhoogde portiek leidt. In de grote zaal (cella) van een tempel bevond zich het cultusbeeld van de godheid waaraan de tempel was gewijd, en vaak een klein altaar voor wierook of plengoffers. In de cella konden ook kunstwerken worden tentoongesteld die in de oorlog waren geroofd en aan de goden waren gewijd. Het is niet duidelijk hoe toegankelijk de tempelinterieurs voor het grote publiek waren.

Het Latijnse woord templum verwees oorspronkelijk niet naar het tempelgebouw zelf, maar naar een heilige ruimte die ritueel werd verkend en uitgezet door middel van voortekenen: “De architectuur van de oude Romeinen was, van het begin tot het einde, een kunst van het vormgeven van ruimte rond rituelen.” De Romeinse architect Vitruvius gebruikt altijd het woord templum om deze heilige ruimte aan te duiden, en de meer gebruikelijke Latijnse woorden aedes, delubrum, of fanum voor een tempel of heiligdom als gebouw. De ruïnes van tempels behoren tot de meest zichtbare monumenten van de oude Romeinse cultuur.

Tempelgebouwen en heiligdommen in de stad herdachten belangrijke politieke nederzettingen in haar ontwikkeling: de Aventijnse tempel van Diana zou de oprichting van de Latijnse Liga onder Servius Tullius hebben gemarkeerd. Veel tempels in de Republikeinse tijd werden gebouwd als de vervulling van een gelofte die een generaal in ruil voor een overwinning had afgelegd.

Gebeden, geloften en eden

Alle offers en offergaven moesten vergezeld gaan van een gebed om doeltreffend te zijn. Plinius de Oudere verklaarde dat “een offer zonder gebed wordt beschouwd als nutteloos en niet als een juiste raadpleging van de goden”. Het gebed op zichzelf had echter onafhankelijke kracht. Het gesproken woord was dus de meest krachtige religieuze handeling, en kennis van de juiste verbale formules was de sleutel tot doeltreffendheid. Een nauwkeurige naamgeving was van vitaal belang om de gewenste krachten van de aangeroepen godheid aan te boren, vandaar de proliferatie van cultus epitheta onder de Romeinse godheden. Openbare gebeden (prex) werden luid en duidelijk uitgesproken door een priester namens de gemeenschap. Openbare religieuze rituelen moesten door specialisten en vakmensen foutloos worden uitgevoerd; een vergissing kon ertoe leiden dat de handeling, of zelfs het hele festival, van voren af aan moest worden overgedaan. De geschiedschrijver Livy vermeldt een geval waarin de voorzittende magistraat bij het Latijnse feest vergat het “Romeinse volk” op te nemen in de lijst van begunstigden van zijn gebed; het feest moest opnieuw worden begonnen. Zelfs het privé-gebed van een individu was formulaïsch, een recitatie in plaats van een persoonlijke uitdrukking, hoewel door het individu gekozen voor een bepaald doel of een bepaalde gelegenheid.

Eeden – gezworen ten behoeve van zaken, cliëntelisme en dienstbaarheid, beschermheerschap en bescherming, staatsambt, verdrag en trouw – riepen de getuigenis en de goedkeuring van godheden in. Weigering om een wettige eed (sacramentum) af te leggen en verbreking van een gezworen eed werden op vrijwel dezelfde wijze bestraft: beide wezen de fundamentele banden tussen het menselijke en het goddelijke af. Een votum of gelofte was een belofte aan een godheid, gewoonlijk een offerande of een votiefoffer in ruil voor ontvangen weldaden.

Offer

In het Latijn betekent het woord sacrificium het verrichten van een handeling die iets sacer, heilig maakt. Het offer versterkte de krachten en eigenschappen van goddelijke wezens, en neigde hen tot wederdienst (het principe van do ut des).

Offergaven aan huisgoden maakten deel uit van het dagelijks leven. Men offerde aan de Lares spelttarwe en graanvelden, druiven en eerste vruchten in het juiste seizoen, honingkoeken en honingraten, wijn en wierook, voedsel dat op de grond viel tijdens een familiemaaltijd, of tijdens hun Compitalia-feest, honingkoeken en een varken in naam van de gemeenschap. Hun vermeende onderwereldverwanten, de kwaadaardige en zwervende Lemures, konden ze gunstig stemmen met middernachtelijke offers van zwarte bonen en bronwater.

Het krachtigste offer was het offeren van dieren, meestal tamme dieren zoals runderen, schapen en varkens. Elk was het beste exemplaar van zijn soort, gereinigd, gekleed in offerkledij en met kransen omhangen; de hoorns van ossen konden verguld zijn. Bij het offeren werd gestreefd naar een harmonie tussen het aardse en het goddelijke, zodat het slachtoffer bereid moest lijken zijn eigen leven op te offeren ten behoeve van de gemeenschap; het moest rustig blijven en snel en zuiver worden weggevoerd.

Het offeren aan de goden van de hemelen (di superi, “goden boven”) gebeurde bij daglicht, en onder het oog van het publiek. De goden van de bovenste hemelen eisten witte, onvruchtbare slachtoffers van hun eigen geslacht: Juno een witte vaars (Jupiter een witte, gecastreerde os (bos mas) voor de jaarlijkse eedaflegging door de consuls. Di superi met sterke banden met de aarde, zoals Mars, Janus, Neptunus en verschillende genii – waaronder die van de keizer – kregen vruchtbare slachtoffers aangeboden. Na het offer werd een banket gehouden; in staatscultussen namen de beelden van vereerde godheden een ereplaats in op banketbanken en verorberden zij door middel van het offervuur hun eigen portie (exta, de ingewanden). De ambtenaren en priesters van Rome zaten in volgorde van rangorde naast het vlees en aten het op; de mindere burgers moesten misschien zelf voor hun vlees zorgen.

Chtonische goden zoals Dis pater, de di inferi (“goden beneden”), en de collectieve schaduwen van de overledenen (di Manes) kregen donkere, vruchtbare slachtoffers in nachtelijke rituelen. Het offeren van dieren gebeurde meestal in de vorm van een holocaust of een brandoffer, en er was geen gezamenlijk feestmaal, want “de levenden kunnen geen maaltijd delen met de doden”. Ceres en andere onderwereldgodinnen van de vruchtbaarheid werden soms drachtige vrouwelijke dieren aangeboden; Tellus kreeg een drachtige koe op het Fordicidia-feest. Kleur had een algemene symbolische waarde voor offers. Aan halfgoden en helden, die tot de hemel en de onderwereld behoorden, werden soms zwart-witte slachtoffers gebracht. Robigo (of Robigus) kreeg rode honden en plengoffers van rode wijn bij de Robigalia voor de bescherming van gewassen tegen meeldauw en meeldauw.

Een offer kon worden gebracht als dankzegging of als boetedoening voor een heiligschennis of potentiële heiligschennis (piaculum); een piaculum kon ook worden geofferd als een soort vooruitbetaling; de Broeders van Arval, bijvoorbeeld, offerden een piaculum voordat zij hun heilige bos betraden met een ijzeren werktuig, hetgeen verboden was, zowel als erna.Het varken was een veel voorkomend slachtoffer voor een piaculum.

Dezelfde goddelijke instanties die ziekte of kwaad veroorzaakten, hadden ook de macht om het te voorkomen, en konden dus van tevoren tot kalmte worden gebracht. Men kon een goddelijke tegenprestatie vragen om de ongemakkelijke vertragingen van een reis te vermijden, of om in aanraking te komen met banditisme, piraterij en schipbreuk, waarbij dankbaarheid moest worden betoond bij een veilige aankomst of terugkeer. In tijden van grote crisis kon de Senaat collectieve openbare rituelen uitvaardigen, waarbij de burgers van Rome, ook vrouwen en kinderen, in processie van de ene tempel naar de andere trokken om de goden te smeken.

Buitengewone omstandigheden vroegen om buitengewone offers: in een van de vele crises van de Tweede Punische Oorlog werd aan Jupiter Capitolinus elk dier beloofd dat die lente geboren werd (zie ver sacrum), te leveren na nog vijf jaar bescherming tegen Hannibal en zijn bondgenoten. Het “contract” met Jupiter is uitzonderlijk gedetailleerd. Alle zorg zou worden besteed aan de dieren. Als er dieren stierven of werden gestolen vóór het geplande offer, dan zouden zij als reeds geofferd worden beschouwd, aangezien zij reeds waren gewijd. Als de goden hun deel van de afspraak niet nakwamen, werd het offer gewoonlijk ingehouden. In de keizertijd werd het offer na de dood van Trajanus ingehouden, omdat de goden de keizer niet gedurende de voorgeschreven periode in veiligheid hadden gehouden. In Pompeii werd aan de genius van de levende keizer een stier geofferd: vermoedelijk een standaardpraktijk in de keizerlijke cultus, hoewel ook kleinere offers (wierook en wijn) werden gebracht.

De exta waren de ingewanden van een geofferd dier, die in Cicero”s opsomming bestonden uit de galblaas (fel), lever (iecur), hart (cor), en longen (pulmones). De exta werden voor litatio (goddelijke goedkeuring) tentoongesteld als onderdeel van de Romeinse liturgie, maar werden “gelezen” in de context van de disciplina Etrusca. Als product van het Romeinse offer worden de exta en het bloed gereserveerd voor de goden, terwijl het vlees (ingewanden) onder de mensen wordt gedeeld in een gemeenschappelijke maaltijd. De exta van runderslachtoffers werden gewoonlijk gestoofd in een pot (olla of aula), terwijl die van schapen of varkens aan spiesen werden gegrild. Wanneer het deel van de godheid gekookt was, werd het besprenkeld met mola salsa (het technische werkwoord voor deze handeling was porricere.

Mensenoffers waren in het oude Rome zeldzaam, maar wel gedocumenteerd. Na de Romeinse nederlaag bij Cannae werden twee Galliërs en twee Grieken onder het Forum Boarium begraven, in een stenen kamer “die bij een eerdere gelegenheid ook al door menselijke slachtoffers was verontreinigd, een praktijk die voor Romeinse gevoelens hoogst weerzinwekkend is”. Livy vermijdt het woord “offer” in verband met dit bloedeloze menselijke levenoffer; Plutarch doet dat niet. Het ritueel werd blijkbaar herhaald in 113 v. Chr., ter voorbereiding van een invasie in Gallië. De religieuze dimensie en het doel ervan blijven onzeker.

In de vroege stadia van de Eerste Punische Oorlog (264 v. Chr.) werd de eerste bekende Romeinse gladiatoren munus gehouden, beschreven als een begrafenis-bloedritueel aan de manen van een Romeinse militaire aristocraat. De gladiatoren munus werd nooit expliciet erkend als een menselijk offer, waarschijnlijk omdat de dood niet het onvermijdelijke resultaat of doel ervan was. Toch zwoeren de gladiatoren hun leven aan de goden, en werd het gevecht opgedragen als een offer aan de Di Manes of de vereerde zielen van overleden mensen. Het evenement was daarom een sacrificium in de strikte zin van het woord, en christelijke schrijvers veroordeelden het later als mensenoffers.

De kleine wollen poppen, Maniae genaamd, die aan de Compitalia-heiligdommen hingen, werden beschouwd als een symbolische vervanging voor de kinderoffers aan Mania, als Moeder van de Lares. De Junii stelden de afschaffing ervan door hun voorvader L. Junius Brutus, van oudsher Rome”s republikeinse stichter en eerste consul, op prijs. Politieke of militaire executies werden soms zo uitgevoerd dat ze aan mensenoffers deden denken, opzettelijk of in de perceptie van getuigen; Marcus Marius Gratidianus was een gruwelijk voorbeeld.

Officieel was het offeren van mensen onaangenaam “voor de wetten van goden en mensen”. De praktijk was een kenmerk van de barbaren, toegeschreven aan Rome”s traditionele vijanden zoals de Carthagers en de Galliërs. Rome verbood het bij verschillende gelegenheden op extreme straffe. Een wet uit 81 v. Chr. karakteriseerde mensenoffers als moord gepleegd voor magische doeleinden. Plinius zag het einde van de mensenoffers door de druïden als een positief gevolg van de verovering van Gallië en Brittannië. Ondanks een verbod in het gehele rijk onder Hadrianus, zijn mensenoffers wellicht heimelijk doorgegaan in Noord-Afrika en elders.

Huiselijke en particuliere cultus

De mos maiorum legde het dynastieke gezag en de verplichtingen van de burger-paterfamilias (“de vader van de familie” of de “eigenaar van het familiebezit”) vast. Hij had priesterlijke plichten tegenover zijn lares, huiselijke penaten, voorouderlijke Genius en alle andere godheden waarmee hij of zijn familie een onderlinge afhankelijke relatie onderhield. Zijn eigen afhankelijke personen, waaronder zijn slaven en vrijgelatenen, waren cultus verschuldigd aan zijn Genius.

Genie was de essentiële geest en de generatieve kracht – afgebeeld als een slang of als een eeuwigdurende jeugd, vaak gevleugeld – binnen een individu en hun clan (gens (pl. gentes). Een pater famililias kon zijn naam, een maat van zijn genialiteit en een rol in zijn huiselijke rituelen, verplichtingen en eerbewijzen toekennen aan degenen die hij verwekte of adopteerde. Zijn bevrijde slaven waren hem soortgelijke verplichtingen verschuldigd.

Een pater familias was de hoogste priester van zijn huishouden. Hij offerde dagelijks cultus aan zijn lares en penates, en aan zijn di parentesdivi parentes in zijn huiselijke heiligdommen en in de vuren van de huiselijke haard. Zijn echtgenote (mater familias) was verantwoordelijk voor de verering van Vesta in het huishouden. Op het platteland schijnen deurwaarders verantwoordelijk te zijn geweest voor ten minste enkele van de huishoudelijke heiligdommen (lararia) en hun godheden. Huishoudelijke cultussen hadden tegenhangers van de staat. In Vergilius” Aeneis bracht Aeneas de Trojaanse cultus van de lares en penates mee uit Troje, samen met het Palladium dat later in de tempel van Vesta werd geïnstalleerd.

De Romeinse religio (godsdienst) was een alledaagse en vitale aangelegenheid, een hoeksteen van de mos maiorum, de Romeinse traditie of voorouderlijke gewoonte.

De zorg voor de goden, de eigenlijke betekenis van religio, moest dus door het leven gaan, en men zou dus kunnen begrijpen waarom Cicero schreef dat godsdienst “noodzakelijk” was. Religieus gedrag – pietas in het Latijn, eusebeia in het Grieks – behoorde tot de actie en niet tot de contemplatie. Bijgevolg vonden religieuze handelingen plaats waar de gelovigen zich ook bevonden: in huizen, gemeenten, verenigingen, steden, militaire kampen, begraafplaatsen, op het platteland, op boten. Wanneer vrome reizigers onderweg toevallig een heilig bosje of een cultusplaats passeren, hebben zij de gewoonte een gelofte af te leggen, of een fruitoffer te brengen, of even te gaan zitten” (Apuleius, Florides 1.1).

De religieuze wet concentreerde zich op het geritualiseerde systeem van eerbewijzen en offers die goddelijke zegeningen brachten, volgens het principe do ut des (“Ik geef, opdat gij zoudt geven”). Juiste, eerbiedige religio bracht sociale harmonie en welvaart. Religieuze verwaarlozing was een vorm van atheïsme: onzuivere offers en onjuiste rituelen waren vitia (goddeloze dwalingen). Overmatige devotie, angstig kruipen voor godheden en het onjuist gebruiken of zoeken van goddelijke kennis waren superstitio. Elk van deze morele afwijkingen kon de goddelijke toorn (ira deorum) opwekken en daardoor de staat schaden. De officiële goden van de staat werden vereenzelvigd met zijn wettige ambten en instellingen, en van Romeinen van elke klasse werd verwacht dat zij de weldadigheid en bescherming van sterfelijke en goddelijke superieuren eerden. Deelname aan openbare riten toonde een persoonlijke betrokkenheid bij hun gemeenschap en haar waarden.

Officiële sekten werden door de staat gefinancierd als een “zaak van openbaar belang” (res publica). Niet-officiële maar wettige culten werden gefinancierd door particulieren ten bate van hun eigen gemeenschap. Het verschil tussen een openbare en een particuliere sekte is vaak onduidelijk. Particulieren of collegiale verenigingen konden fondsen en cultus aanbieden aan staatsgodheden. De openbare Vestaalsen bereidden rituele substanties voor gebruik in openbare en particuliere cultussen, en hielden de door de staat gefinancierde (dus openbare) openingsceremonie voor het Parentalia-feest, dat voor het overige een privé-ritueel was voor de voorouders van het gezin. Sommige rituelen van de domus (het huishouden) werden op openbare plaatsen gehouden, maar waren geheel of gedeeltelijk wettelijk als privata gedefinieerd. Alle culten waren uiteindelijk onderworpen aan de goedkeuring en regulering van de censor en de pontifices.

Openbare priesters en religieus recht

Rome kende geen aparte priesterlijke kaste of klasse. De hoogste autoriteit binnen een gemeenschap sponsorde gewoonlijk haar cultussen en offers, fungeerde als priester en bevorderde haar assistenten en acolieten. Specialisten van de religieuze colleges en professionals zoals haruspices en orakels waren beschikbaar voor consultatie. In de gezinscultus fungeerde de paterfamilias als priester, en leden van zijn familia als acolieten en assistenten. Openbare culten vereisten meer kennis en deskundigheid. De vroegste openbare priesterschappen waren waarschijnlijk de flamines (het enkelvoud is flamen), toegeschreven aan koning Numa: de grote flamines, gewijd aan Jupiter, Mars en Quirinus, werden traditioneel gerekruteerd uit patriciërsfamilies. Twaalf kleinere flamines waren elk gewijd aan één godheid, waarvan het archaïsche karakter blijkt uit de relatieve onduidelijkheid van sommige. Flamijnen werden beperkt door de vereisten van rituele zuiverheid; vooral de flamen van Jupiter hadden vrijwel geen gelijktijdige politieke of militaire carrière.

In het regale tijdperk hield een rex sacrorum (koning van de heilige riten) toezicht op de koninklijke en staatsriten, samen met de koning (rex) of bij diens afwezigheid, en kondigde hij de openbare feesten aan. Hij had weinig of geen burgerlijk gezag. Met de afschaffing van de monarchie nam de collegiale macht en invloed van de republikeinse pontifices toe. In de late republikeinse tijd stonden de flamijnen onder toezicht van de pontificale collegia. De rex sacrorum was een betrekkelijk obscure priester geworden met een geheel symbolische titel: zijn religieuze plichten omvatten nog steeds de dagelijkse, rituele aankondiging van festivals en priesterlijke taken binnen twee of drie van de laatste, maar zijn belangrijkste priesterlijke taak – het toezicht op de Vestaalsen en hun riten – viel toe aan de politiek machtigere en invloedrijkere pontifex maximus.

Openbare priesters werden benoemd door de collegia. Eenmaal verkozen bezat een priester permanent religieus gezag van het eeuwige goddelijke, dat hem levenslange invloed, privileges en immuniteit bood. Daarom beperkte de burgerlijke en religieuze wet het aantal en de aard van de religieuze ambten die aan een individu en zijn familie waren toegestaan. Het religieuze recht was collegiaal en traditioneel; het informeerde politieke beslissingen, kon ze ongedaan maken, en was moeilijk uit te buiten voor persoonlijk gewin.

Het priesterschap was een kostbare eer: in de traditionele Romeinse praktijk ontving een priester geen toelage. Cultusschenkingen waren het eigendom van de godheid, wiens priester de cultus moest verzorgen ongeacht tekorten in de overheidsfinanciering – dit kon betekenen dat subsidie voor acolieten en alle andere cultusonderhoud uit persoonlijke middelen werd bekostigd. Voor hen die hun doel in de Cursus honorum hadden bereikt, werd het priesterschap het best nagestreefd of verleend na een levenslange dienst in het militaire of politieke leven, of bij voorkeur beide: het was een bijzonder eervolle en actieve vorm van pensionering die een essentiële openbare plicht vervulde. Voor een vrijgelatene of slaaf bood bevordering tot een van de Compitalia seviri een hoog plaatselijk aanzien, en mogelijkheden in de plaatselijke politiek; en dus het zakenleven.

In de keizertijd bood het priesterschap van de keizerlijke cultus aan provinciale elites volwaardig Romeins burgerschap en publieke bekendheid na hun enkele jaar in een religieus ambt; het was in feite de eerste stap in een provinciale cursus honorum. In Rome werd dezelfde rol in de keizerlijke cultus vervuld door de Arvalbroeders, ooit een obscuur republikeins priesterdom dat aan verschillende godheden was gewijd, en dat door Augustus werd ingelijfd als onderdeel van zijn religieuze hervormingen. De Arvals baden en offerden aan Romeinse staatsgoden in verschillende tempels voor het voortdurende welzijn van de keizerlijke familie op hun verjaardagen, verjaardagen van hun toetreding en ter gelegenheid van buitengewone gebeurtenissen zoals het neerslaan van een samenzwering of een opstand. Elke 3 januari wijdden zij de jaarlijkse geloften en brachten zij de in het voorgaande jaar beloofde offers, op voorwaarde dat de goden de keizerlijke familie voor de aangegane tijd veilig hadden gesteld.

De Vestaalsen waren een openbaar priesterschap van zes vrouwen, gewijd aan de cultivering van Vesta, godin van het haardvuur van de Romeinse staat en zijn vitale vlam. Een tot Vestaal gekozen meisje verwierf een unieke religieuze onderscheiding, een openbare status en privileges, en kon aanzienlijke politieke invloed uitoefenen. Bij het aanvaarden van haar ambt werd een Vestaalse geëmancipeerd van het gezag van haar vader. In de archaïsche Romeinse maatschappij waren deze priesteressen de enige vrouwen die niet onder de wettelijke voogdij van een man hoefden te staan; in plaats daarvan legden zij rechtstreeks verantwoording af aan de Pontifex Maximus.

De kleding van een Vestaalse vertegenwoordigde haar status buiten de gebruikelijke categorieën die Romeinse vrouwen definieerden, met elementen van zowel maagdelijke bruid en dochter, als Romeinse matrone en echtgenote. In tegenstelling tot mannelijke priesters waren Vestaalsen vrijgesteld van de traditionele verplichtingen om te trouwen en kinderen te baren, en moesten zij een gelofte van kuisheid afleggen die streng werd nageleefd: een Vestaalse die haar kuisheid verloor tijdens haar ambt werd levend begraven. De uitzonderlijke eer die aan een Vestaal werd toegekend was dus eerder religieus dan persoonlijk of sociaal; haar privileges vereisten dat zij zich volledig zou wijden aan de uitvoering van haar plichten, die als essentieel werden beschouwd voor de veiligheid van Rome.

De Vestaalsen belichamen de diepgaande band tussen huiselijke cultus en het religieuze leven van de gemeenschap. Iedere huiseigenaar kon zijn eigen huisvuur aanwakkeren met Vesta”s vlam. De Vestaalsen zorgden voor de Lares en Penaten van de staat, die het equivalent waren van die welke in elk huis waren verankerd. Naast hun eigen Vestalia-feest namen zij rechtstreeks deel aan de rituelen van Parilia, Parentalia en Fordicidia. Indirect speelden zij een rol bij elk officieel offer; een van hun taken was de bereiding van de mola salsa, het gezouten meel dat op elk offerdoffer werd gestrooid als onderdeel van de opoffering.

Volgens een mythologische traditie was de moeder van Romulus en Remus een Vestaalse maagd van koninklijke bloede. Een verhaal van wonderbaarlijke geboorte ging ook over Servius Tullius, zesde koning van Rome, zoon van een maagdelijk slavenmeisje dat werd bevrucht door een onstoffelijke fallus die op mysterieuze wijze op de koninklijke haard opdook; het verhaal hield verband met de fascinus die behoorde tot de cultusvoorwerpen onder de hoede van de Vestaalsen.

De religieuze hervormingen van Augustus verhoogden de financiering en het publieke profiel van de Vestaalsen. Ze kregen zitplaatsen met een hoge status bij spelen en theaters. Keizer Claudius benoemde hen tot priesteressen voor de cultus van de vergoddelijkte Livia, de vrouw van Augustus. Het lijkt erop dat zij hun religieuze en sociale onderscheidingen tot ver in de 4e eeuw behielden, nadat de politieke macht in het keizerrijk was overgegaan op de christenen. Toen de christelijke keizer Gratianus het ambt van pontifex maximus weigerde, ondernam hij stappen in de richting van de opheffing van de orde. Zijn opvolger Theodosius I doofde het heilige vuur van Vesta en ontruimde haar tempel.

Augury

De openbare godsdienst vond plaats binnen een gewijde ruimte die ritueel was afgebakend door een augur. De oorspronkelijke betekenis van het Latijnse woord templum was deze gewijde ruimte, en pas later verwees het naar een gebouw. Rome zelf was een intrinsiek heilige ruimte; zijn oude grens (wat daarbinnen lag was het aardse huis en protectoraat van de goden van de staat. In Rome schijnen de Via Sacra (Heilige Weg) en het pomerium de centrale referenties te zijn geweest voor de oprichting van een auguraal templum. Magistraten vroegen de goddelijke mening over voorgestelde officiële handelingen via een augur, die de goddelijke wil las aan de hand van waarnemingen in het templum voor, tijdens en na een offerdaad.

Goddelijke afkeuring kon ontstaan door een ongeschikt offer, dwalende riten (vitium) of een onaanvaardbaar plan van aanpak. Indien een ongunstig teken werd gegeven, kon de magistraat het offer herhalen totdat gunstige tekenen werden waargenomen, zijn collega”s in de auguur raadplegen, of het project opgeven. Magistraten konden hun recht van de augurie (ius augurum) gebruiken om de rechtsgang te verdagen en ongedaan te maken, maar waren verplicht hun beslissing te baseren op de waarnemingen en adviezen van de augur. Voor Cicero, zelf een augur, maakte dit de augur tot de machtigste autoriteit in de Late Republiek. In zijn tijd (halverwege de 1e eeuw v.C.) stond de augur onder toezicht van het college van pontifices, wier bevoegdheden steeds meer verweven raakten met de magistraties van de cursus honorum.

Haruspicy werd ook gebruikt in de openbare cultus, onder toezicht van de augur of de voorzittende magistraat. De haruspicie beoordeelde de wil van de goden door de ingewanden, vooral de lever, na het offeren te onderzoeken. Zij interpreteerden ook voortekenen, voorspellingen en voortekenen, en formuleerden hun uitdrijvingen. De meeste Romeinse auteurs beschrijven haruspicy als een oud, etnisch Etruskisch “buitenstaander” religieus beroep, los van Rome”s interne en grotendeels onbetaalde priesterlijke hiërarchie, essentieel maar nooit echt respectabel. In het midden van de late Republiek rechtvaardigden de hervormingsgezinde Gaius Gracchus, de populistische politicus-generaal Gaius Marius en zijn tegenstrever Sulla, en de “beruchte Verres” hun zeer uiteenlopende beleid door de goddelijk geïnspireerde uitspraken van particuliere wichelroedelopers. De Senaat en de legers maakten gebruik van de openbare haruspices: ergens tijdens de late Republiek verordende de Senaat dat Romeinse jongens van adellijke familie naar Etrurië moesten worden gestuurd voor een opleiding in haruspicy en waarzeggerij. Omdat zij onafhankelijk waren, zouden zij beter gemotiveerd zijn om een zuivere, religieuze praktijk in stand te houden voor het algemeen welzijn. De motieven van particuliere haruspices – vooral die van vrouwen – en hun klanten waren officieel verdacht: Marius, die een Syrische profetes in dienst had, schijnt zich daar niets van aangetrokken te hebben.

Omens die binnen of vanuit een goddelijk augurustemplum werden waargenomen – vooral de vlucht van vogels – werden door de goden gezonden als antwoord op officiële vragen. Een magistraat met ius augurium (het recht van voortekenen) kon de schorsing van alle officiële zaken voor die dag afkondigen (obnuntiato) als hij de voortekenen ongunstig achtte. Omgekeerd kon een ogenschijnlijk negatief voorteken worden geherinterpreteerd als positief, of opzettelijk aan het zicht worden onttrokken.

Wonderen waren overtredingen van de natuurlijke, voorspelbare orde van de kosmos – tekenen van goddelijke toorn die conflicten en ongeluk voorspelden. De Senaat besliste of een gerapporteerd wonder vals was, of echt en in het algemeen belang, in welk geval het werd doorverwezen naar de openbare priesters, auguren en haruspices voor rituele boetedoening. In 207 v. Chr., tijdens een van de ergste crisissen van de Punische oorlogen, kreeg de Senaat te maken met een ongekend aantal bevestigde wonderkinderen wier uitdrijving “minstens twintig dagen” van toegewijde riten zou hebben gevergd.

Livy presenteert deze als tekenen van een wijdverbreid falen in de Romeinse religio. Tot de grote wonderen behoorden de spontane verbranding van wapens, het schijnbaar krimpen van de zonneschijf, twee manen aan een verlichte hemel, een kosmisch gevecht tussen zon en maan, een regen van gloeiend hete stenen, bloederig zweet op standbeelden, en bloed in fonteinen en op korenaren: alles werd goedgemaakt door het offeren van “grotere slachtoffers”. De kleine wonderen waren minder oorlogszuchtig maar even onnatuurlijk; schapen worden geiten, een kip wordt een haan (en omgekeerd) – deze werden uitgeboet met “kleinere slachtoffers”. De ontdekking van een androgyn vierjarig kind werd uitgeboet door zijn verdrinking en de heilige processie van 27 maagden naar de tempel van Juno Regina, die een hymne zongen om onheil af te wenden: een blikseminslag tijdens de hymne-repetities vereiste verdere boetedoening. Religieuze genoegdoening wordt alleen bewezen door de overwinning van Rome.

In de bredere context van de Grieks-Romeinse religieuze cultuur vallen de vroegste voortekenen en wonderen van Rome op als atypisch onheilspellend. Terwijl voor de Romeinen een komeet ongeluk voorspelde, kon hij voor de Grieken ook wijzen op een goddelijke of buitengewoon fortuinlijke geboorte. In de late Republiek bevestigde een komeet overdag bij de begrafenisspelen van de vermoorde Julius Caesar zijn vergoddelijking; een waarneembare Griekse invloed op de Romeinse interpretatie.

De Romeinse opvattingen over een leven na de dood varieerden, en zijn vooral bekend van de geschoolde elite die haar opvattingen uitte in termen van de door haar gekozen filosofie. De traditionele zorg voor de doden en de bestendiging na de dood van hun status tijdens het leven behoorden echter tot de meest archaïsche praktijken van de Romeinse godsdienst. Oude votiefdeposito”s voor de adellijke doden van Latium en Rome suggereren uitgebreide en kostbare begrafenisoffers en banketten in het gezelschap van de overledenen, een verwachting van het hiernamaals en hun associatie met de goden. Naarmate de Romeinse samenleving zich ontwikkelde, investeerde de Republikeinse adel minder in spectaculaire begrafenissen en extravagante huisvesting voor hun doden, en meer in monumentale schenkingen aan de gemeenschap, zoals de schenking van een tempel of een openbaar gebouw waarvan de schenker werd herdacht met een standbeeld en een naam met inscriptie. Personen met een lage of verwaarloosbare status konden een eenvoudige begrafenis krijgen, met de grafgiften die hun familieleden zich konden veroorloven.

Begrafenis- en herdenkingsrituelen varieerden naar gelang rijkdom, status en religieuze context. In de tijd van Cicero offerden de welgestelden een zeug op de brandstapel vóór de crematie. De doden verteerden hun deel in de vlammen van de brandstapel, Ceres haar deel door de vlam van haar altaar, en de familie op de plaats van de crematie. Voor de minder bedeelden was inhumatie met “een plengoffer van wijn, wierook, en vruchten of gewassen voldoende”. Ceres fungeerde als een intermediair tussen de rijken van de levenden en de doden: de overledene was nog niet volledig overgegaan naar de wereld van de doden en kon een laatste maaltijd delen met de levenden. De as (of het lichaam) werd begraven of bijgezet. Op de achtste dag van rouw bracht de familie opnieuw een offer, ditmaal op de grond; men ging ervan uit dat de schaduw van de overledene volledig was overgegaan naar de onderwereld. Zij waren één van de di Manes geworden, die collectief werden gevierd en gestild tijdens de Parentalia, een meerdaags herdenkingsfeest in februari.

Een standaard Romeinse funeraire inscriptie is Dis Manibus (aan de Manes-goden). Regionale variaties zijn onder meer het Griekse equivalent, theoîs katachthoníois en het in Lugdunum gebruikelijke maar mysterieuze “gewijd onder de troffel” (sub ascia dedicare).

In de latere keizertijd overlapten de begrafenis- en herdenkingspraktijken van christenen en niet-christenen elkaar. Grafmonumenten werden gedeeld door christelijke en niet-christelijke familieleden, en de traditionele begrafenisrituelen en het feest van de novemdialis vonden een gedeeltelijke overeenkomst in de christelijke Constitutio Apostolica. De gebruikelijke aanbieding van wijn en voedsel aan de doden werd voortgezet; de heilige Augustinus (in navolging van de heilige Ambrosius) vreesde dat dit uitnodigde tot de “dronkemanspraktijken” van de Parentalia, maar prees de begrafenisfeesten als een christelijke gelegenheid om aalmoezen te geven aan de armen. Christenen woonden de Parentalia en de bijbehorende Feralia en Caristia in voldoende aantallen bij, zodat het Concilie van Tours ze in 567 na Christus verbood. Andere begrafenis- en herdenkingspraktijken waren zeer verschillend. De traditionele Romeinse praktijk verafschuwde het lijk als rituele verontreiniging; inscripties vermeldden de geboortedag en de duur van het leven. De Christelijke Kerk bevorderde de verering van heilige relikwieën en inscripties markeerden de dag van de dood als een overgang naar “nieuw leven”.

Militair succes werd bereikt door een combinatie van persoonlijke en collectieve virtus (ruwweg “mannelijke deugd”) en de goddelijke wil: gebrek aan virtus, burgerlijke of particuliere nalatigheid in religio en de groei van superstitio lokten de goddelijke toorn uit en leidden tot militaire rampen. Militair succes was de toetssteen van een speciale relatie met de goden, en met Jupiter Capitolinus in het bijzonder; triomferende generaals waren gekleed als Jupiter, en legden de lauwerkransen van hun overwinnaar aan zijn voeten.

Romeinse bevelhebbers legden geloften af die na succes in de strijd of belegering moesten worden vervuld; en verdere geloften om hun mislukkingen goed te maken. Camillus beloofde de godin Juno van Veii een tempel in Rome als beloning voor haar desertie (evocatio), veroverde de stad in haar naam, bracht haar cultusbeeld “met wonderbaarlijk gemak” naar Rome en wijdde een tempel aan haar op de Aventijnse heuvel.

Romeinse kampen volgden een standaardpatroon voor verdediging en godsdienstige rituelen; in feite waren zij Rome in het klein. Het hoofdkwartier van de commandant bevond zich in het midden; hij nam op een podium aan de voorkant de auspiciën waar. Een klein gebouwtje erachter herbergde de legionairsstandaarden, de goddelijke beelden die bij religieuze riten werden gebruikt en in de keizertijd, het beeld van de heersende keizer. In één kamp wordt dit heiligdom zelfs Capitolium genoemd. De belangrijkste kampoffergave schijnt de suovetaurilia te zijn geweest, die voor een grote, vastgestelde veldslag werd uitgevoerd. Een ram, een everzwijn en een stier werden ritueel omkranst, rond de buitenomtrek van het kamp geleid (lustratio exercitus) en door een poort naar binnen, en dan geofferd: De zuil van Trajanus toont drie van dergelijke gebeurtenissen uit zijn Dacische oorlogen. De omtrekkende processie en het offer suggereren dat het hele kamp een goddelijk templum is; allen binnen het kamp zijn gezuiverd en beschermd.

Elk kamp had zijn eigen religieuze personeel: vaandeldragers, priesterofficieren en hun assistenten, waaronder een haruspex, en beheerders van heiligdommen en beelden. Een hoge magistraat-commandant (soms zelfs een consul) stond aan het hoofd, zijn keten van ondergeschikten leidde het en een woest systeem van opleiding en discipline zorgde ervoor dat iedere burgersoldaat zijn plicht kende. Net als in Rome lijkt het erop dat de goden die hij diende zijn eigen zaak waren; legionaire forten en vici bevatten heiligdommen voor huisgoden, persoonlijke godheden en verder onbekende godheden.

Vanaf de vroegste keizertijd brachten burgerlegionairs en provinciale hulptroepen een cultus voor de keizer en zijn familia bij keizerlijke toetredingen, verjaardagen en de hernieuwing van hun jaarlijkse geloften. Zij vierden de officiële festivals van Rome in absentia, en hadden de officiële triades die bij hun functie pasten – in het keizerrijk waren Jupiter, Victoria en Concordia typisch. In het begin van de Severische tijd brachten de militairen ook cultus aan de keizerlijke divi, de numen, genius en domus (of familia) van de huidige keizer, en speciale cultus aan de keizerin als “moeder van het kamp”. De bijna alomtegenwoordige legionaire heiligdommen voor Mithras uit de latere keizertijd maakten geen deel uit van de officiële cultus totdat Mithras werd opgenomen in het Zonne- en Stoïcijnse Monisme als een brandpunt van militaire concordia en keizerlijke trouw.

De devotio was het meest extreme offer dat een Romeinse generaal kon brengen, waarbij hij beloofde zijn eigen leven in de strijd samen met de vijand op te offeren als offer aan de goden van de onderwereld. Livy geeft een gedetailleerd verslag van de devotio die door Decius Mus werd uitgevoerd; de familietraditie beweert dat zijn zoon en kleinzoon, die allen dezelfde naam dragen, zich ook toewijdden. Voor de strijd krijgt Decius een voorspellende droom die zijn lot onthult. Wanneer hij een offer brengt, verschijnt de lever van het slachtoffer “beschadigd waar het verwijst naar zijn eigen fortuin”. Anders, zo vertelt de haruspex hem, is het offer volledig aanvaardbaar voor de goden. In een gebed dat Livy optekent, draagt Decius zichzelf en de vijand op aan de dii Manes en Tellus, valt alleen en halsoverkop de vijandelijke gelederen binnen, en wordt gedood; zijn actie reinigt het offer. Als hij niet was gestorven, zou zijn offer bezoedeld en dus ongeldig zijn geweest, met mogelijk desastreuze gevolgen. De daad van devotio is een link tussen de militaire ethiek en die van de Romeinse gladiator.

De pogingen van militaire bevelhebbers om de goddelijke wil te kanaliseren waren soms minder succesvol. In de begindagen van Rome”s oorlog tegen Carthago begon de bevelhebber Publius Claudius Pulcher (consul 249 v.C.) een campagne op zee “hoewel de heilige kippen niet wilden eten toen hij de voortekenen nam”. In weerwil van het voorteken wierp hij ze in zee, “zeggende dat zij mochten drinken, daar zij niet wilden eten”. Hij werd verslagen en toen de senaat hem verzocht een dictator te benoemen, benoemde hij zijn boodschapper Glycias, alsof hij opnieuw een grap maakte over het gevaar van zijn land”. Zijn onbeschaamdheid verloor niet alleen de strijd, maar ruïneerde ook zijn carrière.

Romeinse vrouwen waren aanwezig bij de meeste festivals en cultusvieringen. Sommige rituelen vereisten specifiek de aanwezigheid van vrouwen, maar hun actieve deelname was beperkt. In de regel brachten vrouwen geen dierenoffers, het centrale ritueel van de meeste grote openbare ceremonies. Naast het openbare priesterschap van de Vestaalsen waren sommige cultuspraktijken uitsluitend aan vrouwen voorbehouden. De riten van de Bona Dea sloten mannen volledig uit. Omdat vrouwen minder vaak in de openbaarheid treden dan mannen, zijn hun godsdienstige praktijken minder bekend, en zelfs familiecultussen werden geleid door de paterfamilias. Een groot aantal godheden wordt echter geassocieerd met het moederschap. Juno, Diana, Lucina, en gespecialiseerde goddelijke begeleiders waren de voorzitters van de levensgevaarlijke daad van het baren en de gevaren van de zorg voor een baby in een tijd waarin het sterftecijfer van zuigelingen maar liefst 40% bedroeg.

De literaire bronnen geven een verschillend beeld van de religiositeit van vrouwen: sommige stellen vrouwen voor als toonbeelden van Romeinse deugdzaamheid en toewijding, maar ook geneigd door hun temperament tot zelfingenomen religieus enthousiasme, nieuwigheden en de verleidingen van superstitio.

Overmatige toewijding en enthousiasme bij het naleven van de godsdienst waren superstitio, in de zin van “meer doen of geloven dan nodig was”, waartoe vooral vrouwen en vreemdelingen geneigd werden geacht. De grens tussen religio en superstitio is niet duidelijk afgebakend. De beroemde tirade van Lucretius, de epicuristische rationalist, tegen wat gewoonlijk als “bijgeloof” wordt vertaald, was in feite gericht tegen buitensporig religio. De Romeinse godsdienst was eerder gebaseerd op kennis dan op geloof, maar superstitio werd beschouwd als een “ongepast verlangen naar kennis”; in feite een misbruik van religio.

In de alledaagse wereld trachtten vele individuen de toekomst te voorspellen, deze te beïnvloeden door middel van magie, of wraak te nemen met de hulp van “particuliere” waarzeggers. Het door de staat toegestane afnemen van auspiciën was een vorm van openbare waarzeggerij met de bedoeling de wil van de goden vast te stellen, niet om de toekomst te voorspellen. Geheime consultaties tussen particuliere wichelroedelopers en hun klanten waren dus verdacht. Dat gold ook voor waarzeggerijtechnieken zoals astrologie wanneer deze werden gebruikt voor ongeoorloofde, subversieve of magische doeleinden. Astrologen en magiërs werden op verschillende tijdstippen officieel uit Rome verbannen, met name in 139 v. Chr. en 33 v. Chr. In 16 v. Chr. verbande Tiberius hen tot de uiterste straf omdat een astroloog zijn dood had voorspeld. “Egyptische riten” waren bijzonder verdacht: Augustus verbood ze binnen het pomerium met twijfelachtig effect; Tiberius herhaalde en verlengde het verbod met extreme kracht in AD 19. Ondanks verschillende keizerlijke verboden bleven magie en astrologie bestaan onder alle sociale klassen. Aan het eind van de 1e eeuw n.Chr. merkte Tacitus op dat astrologen “altijd verboden en altijd behouden zouden blijven in Rome”.

In de Grieks-Romeinse wereld stonden de beoefenaars van magie bekend als magiërs (enkelvoud magus), een “vreemde” titel van Perzische priesters. Apuleius, die zich verdedigde tegen beschuldigingen van het uitspreken van magische spreuken, definieerde de magiër als “in de volkstraditie (meer vulgari)… iemand die, vanwege zijn gemeenschap van spraak met de onsterfelijke goden, een ongelooflijke macht van spreuken (vi cantaminum) heeft voor alles wat hij wenst”. Plinius de Oudere biedt een grondig sceptische “Geschiedenis van de magische kunsten” vanaf hun veronderstelde Perzische oorsprong tot Nero”s enorme en vergeefse uitgaven voor onderzoek naar magische praktijken in een poging om de goden te controleren. Philostratus neemt de moeite erop te wijzen dat de gevierde Apollonius van Tyana beslist geen magiër was, “ondanks zijn speciale kennis van de toekomst, zijn wonderbaarlijke genezingen en zijn vermogen om in het niets te verdwijnen”.

Lucan schildert Sextus Pompeius, de tot mislukken gedoemde zoon van Pompeius de Grote, als overtuigd dat “de goden van de hemel te weinig wisten” en in afwachting van de Slag bij Pharsalus de Thessalische heks Erichtho raadpleegt, die aan necromantie doet en in verlaten graven woont en zich voedt met rottende lijken. Naar verluidt kan Erichtho “de draaiing van de hemel en de stroming van de rivieren” stoppen en “sobere oude mannen doen oplaaien van ongeoorloofde hartstochten”. Zij en haar klanten worden afgeschilderd als ondermijners van de natuurlijke orde van goden, mensheid en het lot. Erichtho, een vrouwelijke vreemdelinge uit Thessalië die berucht is om haar hekserij, is samen met Horatius” Canidia de stereotype heks uit de Latijnse literatuur.

De Twaalf Tafelen verboden elke schadelijke bezwering (dit omvatte ook het “charmeren van gewassen van het ene veld naar het andere” (excantatio frugum) en elke rite die anderen schade of de dood wilde toebrengen. Chtonische goden functioneerden in de marge van Rome”s goddelijke en menselijke gemeenschappen; hoewel ze soms de ontvangers waren van openbare riten, werden deze uitgevoerd buiten de heilige grens van het pomerium. Mensen die hun hulp zochten, deden dat buiten het zicht van het publiek, tijdens de uren van duisternis. Begraafplaatsen en afgelegen kruispunten behoorden tot de mogelijke portalen. De grens tussen privé-religieuze praktijken en “magie” is doorlaatbaar, en Ovidius geeft een levendig verslag van riten in de marge van het openbare Feralia-feest die niet van magie te onderscheiden zijn: een oude vrouw hurkt tussen een kring jongere vrouwen, naait een vissenkop dicht, smeert hem in met pek, doorboort hem en roostert hem om “vijandige tongen tot zwijgen te brengen”. Hiermee roept zij Tacita aan, de “Zwijger” van de onderwereld.

De archeologie bevestigt het wijdverbreide gebruik van bindingsspreuken (defixiones), magische papyri en zogenaamde “voodoo poppen” uit een zeer vroeg tijdperk. Alleen al in Romeins Brittannië zijn ongeveer 250 defixiones teruggevonden, zowel in stedelijke als landelijke omgevingen. Sommige zijn uit op een eenvoudige, meestal gruwelijke wraak, vaak voor een belediging of afwijzing door een minnaar. Andere doen een beroep op goddelijke genoegdoening, in bewoordingen die elke Romeinse magistraat kent, en beloven een deel van de waarde (meestal weinig) van verloren of gestolen eigendom in ruil voor het herstel ervan. Geen van deze defixiones lijkt te zijn gemaakt door of namens de elite, die directer een beroep kon doen op menselijk recht en gerechtigheid. Soortgelijke tradities bestonden in het hele keizerrijk en bleven bestaan tot rond de 7e eeuw na Christus, tot ver in de christelijke jaartelling.

Religie en politiek

De regering, de politiek en de religie van Rome werden gedomineerd door een goed opgeleide, mannelijke, grootgrondbezittende militaire aristocratie. Ongeveer de helft van de bevolking van Rome bestond uit slaven of vrije niet-burgers. De meeste anderen waren plebejers, de laagste klasse van Romeinse burgers. Minder dan een kwart van de volwassen mannen had stemrecht; nog veel minder konden dat ook daadwerkelijk uitoefenen. Vrouwen hadden geen stemrecht. Alle officiële zaken werden echter gedaan onder de goddelijke blik en auspiciën, in naam van de senaat en het volk van Rome. “In een zeer reële zin was de senaat de verzorger van de relatie van de Romeinen met het goddelijke, net zoals het de verzorger was van hun relatie met andere mensen”.

De banden tussen het religieuze en het politieke leven waren van vitaal belang voor het interne bestuur van Rome, de diplomatie en de ontwikkeling van het koninkrijk, de republiek en het keizerrijk. De post-regionale politiek verdeelde het burgerlijke en religieuze gezag van de koningen min of meer gelijkmatig onder de patricische elite: het koningschap werd vervangen door twee jaarlijks verkozen consulaire ambten. In de vroege Republiek, en vermoedelijk ook in het vorstelijke tijdperk, waren plebejers uitgesloten van hoge religieuze en burgerlijke ambten, en konden zij worden gestraft voor overtredingen van wetten waarvan zij geen kennis hadden. Zij namen hun toevlucht tot stakingen en geweld om de onderdrukkende patricische monopolies van hoge ambten, openbaar priesterschap, en kennis van burgerlijke en godsdienstige wetten te doorbreken. De Senaat benoemde Camillus tot dictator om de noodsituatie het hoofd te bieden; hij onderhandelde over een regeling, en heiligde deze door de inwijding van een tempel aan Concordia. De religieuze kalenders en wetten werden uiteindelijk openbaar gemaakt. Er werden plebejische tribunen aangesteld, met een onaantastbare status en vetorecht in het wetgevende debat. In principe stonden de augurale en pontificale colleges nu open voor plebejers. In werkelijkheid domineerde de patricische en, in mindere mate, plebejische adel de religieuze en burgerlijke ambten gedurende de Republikeinse periode en daarna.

Terwijl de nieuwe plebejische adel sociaal, politiek en religieus binnendrong in de traditioneel patricische reservaten, behielden hun kiezers hun kenmerkende politieke tradities en religieuze culten. Tijdens de Punische crisis ontstond vanuit Zuid-Italië een volkscultus voor Dionysus; Dionysus werd gelijkgesteld met Vader Liber, de uitvinder van de plebejische wichelarij en personificatie van de plebejische vrijheden, en met de Romeinse Bacchus. De officiële ontsteltenis over deze enthousiaste, onofficiële Bacchanalia-culten werd uitgedrukt als morele verontwaardiging over hun vermeende subversie, en werd gevolgd door een meedogenloze onderdrukking. Veel later werd een standbeeld van Marsyas, de door Apollo gevilde silen van Dionysus, een brandpunt van kortstondig symbolisch verzet tegen Augustus” censuur. Augustus zelf claimde het beschermheerschap van Venus en Apollo; maar zijn regeling sprak alle klassen aan. Waar loyaliteit impliciet was, hoefde geen goddelijke hiërarchie politiek te worden afgedwongen; het feest van Liber ging door.

De vestiging van Augustus bouwde voort op een culturele verschuiving in de Romeinse samenleving. In het midden van de Republikeinse periode waren zelfs Scipio”s voorzichtige hints dat hij Jupiter”s speciale protegé zou kunnen zijn, slecht gevallen bij zijn collega”s. Politici van de latere Republiek waren minder dubbelzinnig; zowel Sulla als Pompeius claimden speciale relaties met Venus. Julius Caesar ging nog verder; hij beschouwde haar als zijn voormoeder, en dus als een intieme bron van goddelijke inspiratie voor zijn persoonlijk karakter en beleid. In 63 v.Chr. was zijn benoeming tot pontifex maximus “een teken van zijn opkomst als een belangrijke speler in de Romeinse politiek”. Op dezelfde manier konden politieke kandidaten tempels, priesterschappen en de immens populaire, spectaculaire openbare ludi en munera sponsoren, die steeds onmisbaarder werden voor de factiepolitiek van de late Republiek. Onder het prinsdom werden deze mogelijkheden bij wet beperkt; de priesterlijke en politieke macht werden geconsolideerd in de persoon van de princeps (“eerste burger”).

“Door u leven wij, door u kunnen wij de zeeën bevaren, door u genieten wij vrijheid en rijkdom.” Een dankgebed in de haven van Napels voor de prins Augustus, bij zijn terugkeer uit Alexandrië in 14 AD, kort voor zijn dood.

De vroege Republiek

Tegen het einde van de vorstelijke periode had Rome zich ontwikkeld tot een stadstaat, met een grote plebejische, ambachtelijke klasse die uitgesloten was van de oude patricische gentes en van de staatspriesterorden. De stad had handels- en politieke verdragen met haar buren; volgens de overlevering stichtten de Etruskische connecties van Rome een tempel voor Minerva op de overwegend plebejische Aventijn; zij werd onderdeel van een nieuwe Capitolijnse triade van Jupiter, Juno en Minerva, geïnstalleerd in een Capitolijnse tempel, gebouwd in Etruskische stijl en gewijd in een nieuw septemberfeest, Epulum Jovis. Dit zijn naar verluidt de eerste Romeinse godheden wier beelden, als edele gasten, aan hun eigen inwijdingsbanket werden opgesmukt.

Rome”s diplomatieke overeenkomst met zijn buren van Latium bevestigde de Latijnse liga en bracht de cultus van Diana van Aricia naar de Aventijn. en vestigde zich op de Aventijn in de “commune Latinorum Dianae templum”: Rond dezelfde tijd werd op de Albanese berg de tempel van Jupiter Latiaris gebouwd, waarvan de stilistische gelijkenis met de nieuwe Capitolijnse tempel wijst op Rome”s inclusieve hegemonie. De affiniteit van Rome met de Latijnen maakte twee Latijnse cultussen binnen het pomoerium mogelijk: de cultus van Hercules op de ara maxima in het Forum Boarium kwam tot stand via handelsbetrekkingen met Tibur. en de Toscaanse cultus van Castor als beschermer van de cavalerie vond een onderkomen dicht bij het Forum Romanum: Juno Sospita en Juno Regina werden uit Italië gebracht, en Fortuna Primigenia uit Praeneste. In 217 werd Venus uit Sicilië overgebracht en in een tempel op de Capitolijnse heuvel geplaatst.

Later Republiek tot Prinsdom

Livy schreef de rampen van het begin van Rome”s tweede Punische oorlog toe aan een groei van bijgelovige culten, vergissingen in de waarzeggerij en de verwaarlozing van Rome”s traditionele goden, wier woede rechtstreeks tot uiting kwam in Rome”s nederlaag bij Cannae (216 v. Chr.). De Sibillijnse boeken werden geraadpleegd. Zij beval een algemene gelofte van het ver sacrum aan en in het volgende jaar de begrafenis van twee Grieken en twee Galliërs; niet de eerste noch de laatste in zijn soort, volgens Livy.

De invoering van nieuwe of gelijkwaardige godheden viel samen met Rome”s belangrijkste agressieve en defensieve militaire acties. In 206 v.C. werd in de Sibyllijnse boeken de invoering aanbevolen van een cultus voor de aniconische Magna Mater (Grote Moeder) uit Pessinus, die in 191 v.C. op de Palatijn werd geïnstalleerd. De mysteriecultus van Bacchus volgde; deze werd bij decreet van de Senaat in 186 v. Chr. als subversief en onhandelbaar onderdrukt. Griekse godheden werden binnen het heilige pomerium gebracht: tempels werden gewijd aan Juventas (Hebe) in 191 v.C., Diana (Artemis) in 179 v.C., Mars (Ares) in 138 v.C.), en aan Bona Dea, gelijk aan Fauna, de vrouwelijke tegenhanger van de landelijke Faunus, aangevuld met de Griekse godin Damia. Verdere Griekse invloeden op cultusbeelden en -typen stelden de Romeinse Penaten voor als vormen van de Griekse Dioscuri. De militair-politieke avonturiers van de latere Republiek introduceerden de Phrygische godin Ma (geïdentificeerd met de Romeinse Bellona, de Egyptische mysterie-godin Isis en de Perzische Mithras).

De verspreiding van de Griekse literatuur, mythologie en filosofie bood Romeinse dichters en antiquaren een model voor de interpretatie van Rome”s feesten en rituelen, en de verfraaiing van zijn mythologie. Ennius vertaalde het werk van de Graeco-Siciliaan Euhemerus, die de wording van de goden als geapotheoseerde stervelingen verklaarde. In de laatste eeuw van de Republiek waren Epicurische en vooral Stoïcijnse interpretaties een preoccupatie van de geletterde elite, van wie de meesten hoge ambten bekleedden – of hadden bekleed – en traditionele Romeinse priesterschappen; met name Scaevola en de polymath Varro. Voor Varro – goed onderlegd in Euhemerus” theorie – was de populaire religieuze observantie gebaseerd op een noodzakelijke fictie; wat de mensen geloofden was zelf niet de waarheid, maar hun observantie leidde hen naar zoveel hogere waarheid als hun beperkte capaciteit aankon. Terwijl in het volksgeloof godheden de macht hadden over sterfelijke levens, zou de scepticus kunnen zeggen dat sterfelijke toewijding goden van sterfelijken had gemaakt, en dat diezelfde goden alleen in stand werden gehouden door toewijding en cultus.

Net zoals Rome zelf aanspraak maakte op de gunst van de goden, zo deden sommige individuele Romeinen dat ook. In het midden en het late Republikeinse tijdperk, en waarschijnlijk al veel eerder, erkenden veel van Rome”s leidende clans een goddelijke of semi-goddelijke voorouder en maakten persoonlijk aanspraak op hun gunst en cultus, samen met een deel van hun goddelijkheid. In het bijzonder in de late Republiek claimden de Julii Venus Genetrix als voorouder; dit zou een van de vele grondslagen van de keizerlijke cultus worden. Deze aanspraak werd verder uitgewerkt en gerechtvaardigd in Vergilius” poëtische, keizerlijke visie op het verleden.

In de late Republiek verlaagden de Mariaanse hervormingen een bestaande eigendomsbarrière voor de dienstplicht en verhoogden de efficiëntie van de legers van Rome, maar maakten ze deze ook beschikbaar als instrumenten voor politieke ambitie en factieconflicten. De daaropvolgende burgeroorlogen leidden tot veranderingen op elk niveau van de Romeinse samenleving. Het prinsdom van Augustus zorgde voor vrede en veranderde op subtiele wijze het religieuze leven in Rome – of, in de nieuwe ideologie van het keizerrijk, herstelde het dit (zie hieronder).

Tegen het einde van de republiek raakten religieuze en politieke ambten steeds meer met elkaar verweven; het ambt van pontifex maximus werd de facto een consulair prerogatief. Augustus kreeg persoonlijk een buitengewone waaier van politieke, militaire en priesterlijke bevoegdheden, eerst tijdelijk, later voor zijn hele leven. Hij verwierf of verkreeg een ongekend aantal van de belangrijkste priesterorden van Rome, waaronder die van pontifex maximus; aangezien hij er geen had uitgevonden, kon hij ze opeisen als traditionele eerbewijzen. Zijn hervormingen werden eerder voorgesteld als adaptief, herstellend en regulerend dan als vernieuwend; het meest opvallend waren zijn verheffing (en lidmaatschap) van de oude Arvales, zijn tijdige promotie van de plebejische Compitalia kort voor zijn verkiezing en zijn patronage van de Vestaalsen als een zichtbaar herstel van de Romeinse zedelijkheid. Augustus verkreeg de pax deorum, handhaafde deze voor de rest van zijn regering en nam een opvolger aan om de voortzetting ervan te verzekeren. Dit bleef een primaire religieuze en sociale plicht van de keizers.

Romeinse Rijk

Onder het bewind van Augustus werd een doelbewuste campagne gevoerd om de vroegere geloofssystemen onder de Romeinse bevolking in ere te herstellen. Deze idealen waren in die tijd uitgehold en met cynisme tegemoet getreden. De keizerlijke orde legde de nadruk op het herdenken van grote mannen en gebeurtenissen, wat leidde tot het concept en de praktijk van goddelijk koningschap. Keizers na Augustus bekleedden vervolgens het ambt van opperpriester (pontifex maximus), waarbij zowel politieke als religieuze suprematie onder één titel werden samengebracht.

Een ander resultaat van de oosterse invloed in het Romeinse Rijk was de opkomst van de mysterieculten met uit het oosten afkomstige idealen, die werkten via een hiërarchie bestaande uit overdracht van kennis, deugden en krachten aan degenen die via geheime overgangsrituelen waren ingewijd. De cultus van Mithras was hiervan de bekendste, vooral populair onder soldaten, en gebaseerd op de Zoroastrische godheid Mithra.

Een gemeenschappelijk thema onder de oosterse mysteriegodsdiensten die in Rome aanwezig waren, werd de ontgoocheling over materiële bezittingen, een gerichtheid op de dood en een preoccupatie met het hiernamaals. Deze kenmerken leidden later tot de aantrekkingskracht van het christendom, dat in zijn vroege stadia vaak zelf als mysteriegodsdienst werd beschouwd.

Het Romeinse Rijk breidde zich uit met verschillende volkeren en culturen; in principe volgde Rome hetzelfde inclusivistische beleid dat Latijnse, Etruskische en andere Italiaanse volkeren, culten en godheden als Romeins had erkend. Degenen die de hegemonie van Rome erkenden, behielden hun eigen cultus en religieuze kalenders, onafhankelijk van de Romeinse religieuze wetgeving. Het nieuwe Sabratha bouwde een Capitolium bij zijn bestaande tempel voor Liber Pater en Serapis. Autonomie en concordaat waren officieel beleid, maar nieuwe stichtingen door Romeinse burgers of hun geromaniseerde bondgenoten volgden waarschijnlijk de Romeinse cultische modellen. De romanisering bood duidelijke politieke en praktische voordelen, vooral voor de plaatselijke elites. Alle bekende beeltenissen van het forum van Cuicul uit de 2e eeuw n. Chr. zijn van keizers of Concordia. Tegen het midden van de 1ste eeuw n.C. lijkt het Gallische Vertault zijn inheemse cultusoffers van paarden en honden te hebben opgegeven ten voordele van een nieuw opgerichte, geromaniseerde cultus in de buurt: tegen het einde van die eeuw was de zogenaamde tofet van Sabratha niet langer in gebruik. Koloniale en later keizerlijke provinciale wijdingen aan Rome”s Capitolijnse Drievuldigheid waren een logische keuze, geen gecentraliseerde wettelijke vereiste. Grote cultuscentra voor “niet-Romeinse” godheden bleven bloeien: opmerkelijke voorbeelden zijn het prachtige Alexandrijnse Serapium, de tempel van Aesculapeus te Pergamum en het heilige bos van Apollo te Antiochië.

De algemene schaarste aan bewijsmateriaal voor kleinere of plaatselijke culten betekent niet altijd dat zij zijn verwaarloosd; votiefinscripties zijn inconsistent verspreid over de hele geografie en geschiedenis van Rome. Inwijdingen met inscripties waren een dure openbare verklaring, die binnen het Grieks-Romeinse culturele bereik te verwachten was, maar geenszins universeel. Ontelbare kleinere, persoonlijke of meer geheimzinnige culten zouden zijn blijven bestaan en geen sporen hebben nagelaten.

Militaire vestiging binnen het rijk en aan zijn grenzen verbreedde de context van de Romanitas. De burgersoldaten van Rome stelden altaren op voor meerdere godheden, waaronder hun traditionele goden, de keizerlijke genius en plaatselijke godheden – soms met de nuttige open toewijding aan de diis deabusque omnibus (alle goden en godinnen). Zij brachten ook Romeinse “huiselijke” godheden en cultuspraktijken met zich mee. Op dezelfde wijze brachten de latere toekenning van het staatsburgerschap aan de provincialen en hun inlijving bij de legioenen hun nieuwe cultussen binnen in het Romeinse leger.

Handelaren, legioenen en andere reizigers brachten cultussen mee uit Egypte, Griekenland, Iberië, India en Perzië. De culten van Cybele, Isis, Mithras, en Sol Invictus waren bijzonder belangrijk. Sommige daarvan waren inwijdingsgodsdiensten van intense persoonlijke betekenis, in die opzichten vergelijkbaar met het christendom.

In de vroege keizertijd werd de princeps (lit. “eerste” of “voornaamste” onder de burgers) genie-cultus aangeboden als de symbolische paterfamilias van Rome. Zijn cultus had nog andere precedenten: de populaire, officieuze cultus die aan machtige weldoeners in Rome werd aangeboden: de koninklijke, goddelijke eer die een Romeinse generaal op de dag van zijn triomf werd verleend; en in de goddelijke eer die aan Romeinse magnaten in het Griekse Oosten vanaf tenminste 195 v. Chr. werd bewezen.

De vergoddelijking van overleden keizers had een precedent in de Romeinse binnenlandse cultus tot de dii parentes (vergoddelijkte voorouders) en de mythische apotheose van de stichters van Rome. Een overleden keizer die door zijn opvolger en de senaat apotheose werd verleend, werd een officiële staatsdivus (een overleden echtgenote, zuster of dochter van de keizer kon tot diva (vrouwelijke godheid) worden bevorderd).

De eerste en laatste Romein die bekend stond als een levende divus was Julius Caesar, die een goddelijke monarchie schijnt te hebben nagestreefd; hij werd spoedig daarna vermoord. De Griekse bondgenoten hadden hun eigen traditionele cultus voor heersers als goddelijke weldoeners, en boden een soortgelijke cultus aan aan Caesars opvolger, Augustus, die deze aanvaardde met de voorzichtige voorwaarde dat uitgeweken Romeinse burgers zich van een dergelijke verering zouden onthouden; het zou fataal kunnen zijn. Tegen het einde van zijn bewind had Augustus zich het politieke apparaat van Rome – en de meeste van zijn religieuze culten – toegeëigend binnen zijn “hervormde” en grondig geïntegreerde regeringssysteem. Tegen het einde van zijn leven liet hij de cultus voorzichtig toe tot zijn numen. Tegen die tijd was het keizerlijke cultusapparaat volledig ontwikkeld, eerst in de Oostelijke Provincies, daarna in het Westen. Provinciale cultuscentra boden de voorzieningen en mogelijkheden van een grote Romeinse stad in een lokale context: badhuizen, heiligdommen en tempels voor Romeinse en lokale godheden, amfitheaters en festivals. In de vroege keizertijd gaf de bevordering van plaatselijke elites tot keizerlijk priesterschap hun het Romeinse burgerschap.

In een rijk met grote religieuze en culturele diversiteit bood de keizerlijke cultus een gemeenschappelijke Romeinse identiteit en dynastieke stabiliteit. In Rome was het regeringskader herkenbaar republikeins. In de Provincies zou dit er niet toe hebben gedaan; in Griekenland was de keizer “niet alleen begiftigd met bijzondere, bovenmenselijke gaven, maar… hij was inderdaad een zichtbare god” en het Griekse stadje Akraiphia kon een officiële cultus aanbieden aan “de bevrijdende Zeus Nero tot in alle eeuwigheid”.

In Rome erkende de staatscultus voor een levende keizer zijn heerschappij als goddelijk goedgekeurd en grondwettelijk. Als princeps (gegeven vrijwel monarchale bevoegdheden) moet hij deze beteugelen. Hij was geen levende divus, maar vader van zijn land (pater patriae), diens pontifex maximus (grootste priester) en althans denkbeeldig, diens leidende republikein. Wanneer hij stierf, werd zijn opgang naar de hemel, of zijn afdaling om zich bij de dii manes te voegen, beslist door een stemming in de Senaat. Als divus kon hij grotendeels dezelfde eerbetonen ontvangen als elke andere staatsgodheid – plengoffers van wijn, guirlandes, wierook, hymnen en ossenoffers bij spelen en festivals. Wat hij in ruil voor deze gunsten deed is onbekend, maar literaire hints en de latere aanneming van divus als titel voor christelijke heiligen suggereren dat hij een hemelse bemiddelaar was. In Rome was de officiële cultus voor een levende keizer gericht op zijn genie; een klein aantal weigerde deze eer en er is geen bewijs dat een keizer meer dan dat ontving. In de crises die aan het Dominaat voorafgingen, vermenigvuldigden de keizerstitels en eerbewijzen zich en bereikten een hoogtepunt onder Diocletianus. Keizers vóór hem hadden getracht de traditionele culten te waarborgen als de kern van de Romeinse identiteit en welzijn; weigering van een cultus ondermijnde de staat en was verraad.

Minstens een eeuw vóór de vestiging van het Augustijnse vorstendom werden Joden en het Jodendom in Rome getolereerd op grond van een diplomatiek verdrag met de gehelleniseerde elite van Judaea. De Joden uit de diaspora hadden veel gemeen met de overwegend hellenistische of gehelleniseerde gemeenschappen die hen omringden. Van de vroege Italiaanse synagogen zijn weinig sporen overgebleven; maar er werd er één ingewijd in Ostia rond het midden van de 1e eeuw v. Chr. en er zijn er nog verscheidene in de keizertijd. In 63 v. Chr. werd Judaea ingelijfd als een cliëntrijk, waardoor de joodse diaspora toenam; in Rome leidde dit tot een strenger officieel toezicht op hun godsdienst. Hun synagogen werden door Julius Caesar erkend als legitieme collegia. In de tijd van Augustus woonden er enkele duizenden Joden in de stad Rome. In sommige perioden onder het Romeinse bewind waren Joden onder bepaalde voorwaarden wettelijk vrijgesteld van officiële offers. Voor Cicero was het jodendom een superstitio, maar de kerkvader Tertullianus beschreef het als religio licita (een officieel toegestane godsdienst) in tegenstelling tot het christendom.

Romeins onderzoek naar het vroege christendom wees uit dat het een onreligieus, nieuw, ongehoorzaam, zelfs atheïstisch subsekt van het jodendom was: het leek alle vormen van godsdienst te ontkennen en was daarom superstitio. Tegen het einde van de keizertijd was het Christendom van Nicea de enige toegestane Romeinse religio; alle andere sekten waren ketters of heidens bijgeloof.

Na de grote brand van Rome in 64 na Christus beschuldigde keizer Nero de christenen als gemakkelijke zondebokken, die later werden vervolgd en gedood. Vanaf dat moment neigde het officiële Romeinse beleid ten aanzien van het christendom naar vervolging. Tijdens de verschillende keizerlijke crisissen van de 3e eeuw waren “tijdgenoten geneigd om elke crisis in religieuze termen te vertalen”, ongeacht hun trouw aan bepaalde praktijken of geloofssystemen. Het christendom putte zijn traditionele steun uit de machtelozen, die geen religieus belang leken te hebben bij het welzijn van de Romeinse Staat, en daarom het bestaan ervan bedreigden. De meerderheid van de Romeinse elite bleef verschillende vormen van inclusief hellenistisch monisme aanhangen; vooral het neoplatonisme bood ruimte aan het miraculeuze en het ascetische binnen een traditioneel Grieks-Romeins cultisch kader. Christenen beschouwden deze praktijken als goddeloos, en een primaire oorzaak van economische en politieke crisis.

In de nasleep van godsdienstige rellen in Egypte verordonneerde keizer Decius dat alle onderdanen van het Rijk actief moesten trachten de staat ten goede te komen door getuigde en gecertificeerde offers aan “voorouderlijke goden” of een straf moesten ondergaan: alleen Joden waren vrijgesteld. Decius” edict deed een beroep op de gemeenschappelijke mos maiores die een politiek en sociaal gebroken Rijk en zijn veelheid aan culten zouden kunnen herenigen; voorouderlijke goden werden niet bij naam genoemd. De vervulling van een offerplicht door trouwe onderdanen zou hen en hun goden als Romeins definiëren. Afvalligheid werd nagestreefd, in plaats van de doodstraf. Een jaar na de vervaldatum verstreek het edict.

Valerianus bestempelde het christendom als een bijzonder egoïstische en subversieve buitenlandse cultus, verbood de bijeenkomsten ervan en spoorde de christenen aan om te offeren aan de traditionele goden van Rome. In een ander edict beschreef hij het christendom als een bedreiging voor het keizerrijk – nog niet in het hart ervan, maar er dicht bij, onder Rome”s equites en senatoren. Christelijke apologeten interpreteerden zijn uiteindelijke lot – een schandelijke gevangenneming en dood – als een goddelijk oordeel. De volgende veertig jaar waren vreedzaam; de christelijke kerk werd sterker en haar literatuur en theologie kregen een hoger sociaal en intellectueel profiel, deels als gevolg van haar eigen zoektocht naar politieke tolerantie en theologische coherentie. Origenes besprak theologische kwesties met traditionalistische elites in een gemeenschappelijk neoplatonistisch referentiekader – hij had in soortgelijke zin aan Decius” voorganger Filippus de Arabier geschreven – en Hippolytus erkende een “heidense” basis in christelijke ketterijen. De christelijke kerken waren verdeeld; Paulus van Samosata, bisschop van Antiochië werd door een synode van 268 afgezet, zowel vanwege zijn leerstellingen als vanwege zijn onwaardige, toegeeflijke elite-levensstijl. Ondertussen riep Aurelianus (270-75) op tot harmonie onder zijn soldaten (concordia militum), stabiliseerde hij het Rijk en zijn grenzen en richtte hij met succes een officiële, Helleense vorm van eenheidscultus op voor de Palmyrene Sol Invictus in Rome”s Campus Martius.

In 295 weigerde Maximiliaan van Tebessa de militaire dienst; in 298 zag Marcellus af van zijn militaire eed. Beiden werden wegens verraad terechtgesteld; beiden waren christen. Ergens rond 302 leidde een verslag van onheilspellende haruspicy in Diocletianus” domus en een daaropvolgend (maar ongedateerd) dictaat van plichtoffers door het gehele leger tot een reeks edicten tegen het christendom. Het eerste edict (303 n. Chr.) “beval de vernietiging van kerkgebouwen en christelijke teksten, verbood het houden van diensten, degradeerde ambtenaren die christen waren, maakte keizerlijke vrijgelatenen die christen waren opnieuw tot slaaf en verminderde de wettelijke rechten van alle christenen… of de doodstraf werd hun niet opgelegd”, maar kort daarna werden verscheidene christenen die verdacht werden van poging tot brandstichting in het paleis, terechtgesteld. Het tweede edict bedreigde christelijke priesters met gevangenschap en het derde bood hen vrijheid als ze offers brachten. Een edict van 304 gelastte universele offers aan traditionele goden, in bewoordingen die herinneren aan het edict van Decianus.

In sommige gevallen en op sommige plaatsen werden de edicten streng gehandhaafd: sommige christenen verzetten zich en werden gevangen genomen of gemarteld. Anderen hielden zich eraan. Sommige plaatselijke gemeenschappen waren niet alleen overwegend christelijk, maar ook machtig en invloedrijk; en sommige provinciale autoriteiten waren toegeeflijk, met name de Caesar in Gallië, Constantius Chlorus, de vader van Constantijn I. Diocletianus” opvolger Galerius handhaafde zijn antichristelijke beleid tot aan zijn sterfbedherroeping in 311, toen hij de christenen vroeg voor hem te bidden. “Dit betekende een officiële erkenning van hun belang in de religieuze wereld van het Romeinse rijk, hoewel een van de tetrarchen, Maximinus Daia, de christenen in zijn deel van het rijk tot 313 nog steeds onderdrukte.”

De bekering van Constantijn I maakte een einde aan de christenvervolgingen. Constantijn slaagde erin zijn eigen rol als instrument van de pax deorum in evenwicht te brengen met de macht van de christelijke priesters om te bepalen wat (in traditionele Romeinse termen) gunstig was – of in christelijke termen, wat orthodox was. Het edict van Milaan (313) herdefinieerde de keizerlijke ideologie als een van wederzijdse tolerantie. Constantijn had getriomfeerd onder het signum (teken) van de Christus: Het christendom werd dus officieel omarmd samen met de traditionele godsdiensten en vanuit zijn nieuwe oosterse hoofdstad kon Constantijn gezien worden als de belichaming van zowel christelijke als hellenistische religieuze belangen. Hij vaardigde wetten uit om de christenen tegen vervolging te beschermen; hij financierde ook de bouw van kerken, waaronder de Sint-Pietersbasiliek. Hij heeft misschien officieel een einde gemaakt – of getracht een einde te maken – aan bloedoffers voor het genie van levende keizers, hoewel zijn keizerlijke iconografie en hofceremonieel die van Diocletianus overtroffen in hun bovenmenselijke verheffing van de keizerlijke hiërarch.

Constantijn bevorderde de orthodoxie in de christelijke leer, zodat het christendom een eenheid zou worden in plaats van verdeeldheid te zaaien. Hij riep christelijke bisschoppen bijeen voor een bijeenkomst, later bekend als het Eerste Concilie van Nicea, waar zo”n 318 bisschoppen (voornamelijk oosterse) debatteerden en beslisten wat orthodox was en wat ketterij. De vergadering bereikte een consensus over de Geloofsbelijdenis van Nicea. Bij de dood van Constantijn werd hij geëerd als christen en als keizerlijke “divus”. Later zou Philostorgius de christenen bekritiseren die offers brachten aan standbeelden van de divus Constantijn.

Het christendom en de traditionele Romeinse godsdienst bleken onverenigbaar. Vanaf de 2e eeuw veroordeelden de kerkvaders de diverse niet-christelijke godsdiensten die in het hele Rijk werden beoefend als “heidens”. Het optreden van Constantijn wordt door sommige geleerden gezien als de oorzaak van de snelle groei van het Christendom, hoewel veel moderne geleerden het daar niet mee eens zijn. Constantijn”s unieke vorm van keizerlijke orthodoxie heeft hem niet overleefd. Na zijn dood in 337 namen twee van zijn zonen, Constantius II en Constans, de leiding van het keizerrijk over en verdeelden hun keizerlijke erfenis opnieuw. Constantius was een Ariër en zijn broers waren Christenen van Nicea.

Constantijns neef Julianus verwierp de “Galileïsche waanzin” van zijn opvoeding voor een idiosyncratische synthese van neoplatonisme, stoïcijnse ascese en universele zonnecultus. Julianus werd Augustus in 361 en bevorderde actief een religieus en cultureel pluralisme en probeerde niet-christelijke gebruiken en rechten te herstellen. Hij stelde de herbouw van de tempel van Jeruzalem voor als een keizerlijk project en voerde argumenten aan tegen de “irrationele ondoordachtheden” van de christelijke leer. Zijn poging om een Augustijns vorstendom in ere te herstellen, met hemzelf als primus inter pares, eindigde met zijn dood in 363 in Perzië, waarna zijn hervormingen werden teruggedraaid of opgegeven. Het rijk kwam opnieuw onder christelijke controle, ditmaal voorgoed.

In 380, onder Theodosius I, werd het Christendom van Nicea de officiële staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk. Christelijke ketters en niet-christenen werden uit het openbare leven geweerd of vervolgd, hoewel de oorspronkelijke religieuze hiërarchie van Rome en veel aspecten van haar rituelen van invloed waren op christelijke vormen, en veel voorchristelijke overtuigingen en praktijken overleefden in christelijke festivals en plaatselijke tradities.

De westerse keizer Gratianus weigerde het ambt van pontifex maximus en verwijderde, tegen de protesten van de Senaat in, het altaar van de Overwinning uit het Senaatshuis en begon met de ontbinding van de Vestaalsen. Theodosius I bracht kortstondig eenheid in het Rijk: in 391 nam hij officieel het christendom van Nicea aan als keizerlijke godsdienst en beëindigde hij de officiële steun aan alle andere geloofsovertuigingen en cultussen. Hij weigerde niet alleen de overwinning in het senaatshuis te herstellen, maar doofde ook het heilige vuur van de Vestaalsen en ontruimde hun tempel: het senatoriale protest werd verwoord in een brief van Quintus Aurelius Symmachus aan de westerse en oosterse keizers. Ambrosius, de invloedrijke bisschop van Milaan en toekomstige heilige, schreef met aandrang dat Symmachus” verzoek om tolerantie moest worden afgewezen. Toch aanvaardde Theodosius de vergelijking met Hercules en Jupiter als een levende godheid in de lofrede van Pacatus, en ondanks zijn actieve ontmanteling van Rome”s traditionele culten en priesterschappen kon hij zijn erfgenamen in traditionele Helleense bewoordingen aanbevelen aan de overwegend Helleense Senaat. Hij was de laatste keizer van zowel Oost als West.

Bronnen

Bronnen

  1. Religion in ancient Rome
  2. Romeinse religie
Ads Blocker Image Powered by Code Help Pro

Ads Blocker Detected!!!

We have detected that you are using extensions to block ads. Please support us by disabling these ads blocker.