Αλεξανδρινή γραμμή

Σύνοψη

Αν και η Συνθήκη της Τορδεσίγιας είναι γνωστή ως η συμφωνία για τα σύνορα στον Ατλαντικό Ωκεανό, εκείνη την ημέρα υπογράφηκε στην Τορδεσίγιας και μια άλλη συνθήκη, η οποία οριοθετούσε την αλιεία στη θάλασσα μεταξύ του ακρωτηρίου Bojador και του Rio de Oro, καθώς και τα σύνορα του Βασιλείου της Φεζ στη Βόρεια Αφρική.

Η Unesco του απένειμε τη διάκριση της Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 2007 στην κατηγορία “Μνήμη του Κόσμου” ως ένα έγγραφο που μοιράζονται η Ισπανία και η Πορτογαλία.

Κοντινό προηγούμενο: το πρώτο ταξίδι του Κολόμβου

Το 1492, οι βασιλείς της Καστίλης και της Αραγωνίας εξουσιοδότησαν τον Χριστόφορο Κολόμβο να αναλάβει μια θαλάσσια αποστολή που διέσχισε δυτικά τον Ατλαντικό Ωκεανό με προορισμό τα Νησιά των Μπαχαρικών. Δύο καραβέλες έλαβαν μέρος: η Pinta, η Niña και η nao Santa María, υπό τη διοίκηση των Martín Alonso Pinzón, Vicente Yáñez Pinzón και Juan de la Cosa, αντίστοιχα.

Μέχρι τα τέλη του 15ου αιώνα, η μέτρηση της περιφέρειας της Γης από τον Ερατοσθένη ήταν γνωστή, αλλά ορισμένοι θεωρούσαν έγκυρο τον υπολογισμό του Κλαύδιου Πτολεμαίου για 180 000 στάδια, που έδινε μια περιφέρεια 28 350 χιλιομέτρων. Η πραγματική περιφέρεια της Γης είναι 40 120 χιλιόμετρα, με διαφορά από τον υπολογισμό του Πτολεμαίου 11 770 χιλιόμετρα, και μεταξύ των αμερικανικών και ασιατικών ακτών υπάρχει ένα μέγιστο τόξο περίπου 11 200 χιλιομέτρων. Λαμβάνοντας υπόψη αυτό το σφάλμα μέτρησης και το γεγονός ότι από την άφιξη του Μάρκο Πόλο στην Κίνα τα ανατολικά παράκτια προφίλ της Ασίας ήταν γνωστά στην Ευρώπη, ο Κολόμβος περίμενε να βρει την ακτή του Σιπάνγκο ακριβώς στη σημερινή θέση των Δυτικών Ινδιών. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι ήταν επίσης γνωστή η μέτρηση του Ερατοσθένη των 252 000 σταδίων, πολύ πιο κοντά στην πραγματικότητα, μια μέτρηση που χρησιμοποιήθηκε στην έκθεση που ζητήθηκε από το Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα για να αποφανθεί ότι το ταξίδι του Κολόμβου ήταν αδύνατο.

Ο Κολόμβος προφανώς επέμεινε στις μετρήσεις του Πτολεμαίου, οπότε τα πλοία αναχώρησαν από το Πάλος ντε λα Φροντέρα στις 3 Αυγούστου 1492 και κατευθύνθηκαν προς τα Κανάρια Νησιά. Στις 16 Σεπτεμβρίου τα πλοία έφτασαν στη θάλασσα των Σαργασσών και στις 12 Οκτωβρίου έφτασαν στο νησί Γκουαναχάνι στο αμερικανικό αρχιπέλαγος των Μπαχάμες. Ο Κολόμβος συνέχισε το ταξίδι του μέσω της Καραϊβικής Θάλασσας, φτάνοντας στην Κούβα στις 28 Οκτωβρίου και στην Ισπανιόλα στις 6 Δεκεμβρίου. Στις 24 Δεκεμβρίου, το Santa Maria προσάραξε στις ακτές της Ισπανιόλας και τα συντρίμμια του χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή του Fort Navidad.

Η αποστολή ξεκίνησε το ταξίδι της επιστροφής στις 16 Ιανουαρίου 1493 και λίγες ημέρες αργότερα μια καταιγίδα χώρισε τα δύο πλοία. Η Πίντα, υπό τη διοίκηση του Πινζόν, έφτασε στη Βαγιονία (Γαλικία) στα τέλη Φεβρουαρίου και ανακοίνωσε την ανακάλυψη στη βασίλισσα Ισαβέλλα και τον βασιλιά Φερδινάνδο. Εν τω μεταξύ, η Νίνια, με την οποία ταξίδευε ο Κολόμβος, σταμάτησε στις 17 Φεβρουαρίου στο πορτογαλικό νησί Σάντα Μαρία στις Αζόρες και στις 4 Μαρτίου έφτασε στη Λισαβόνα μετά από ταξίδι 7 μηνών και 12 ημερών. Εκεί ανακρίθηκε από τον βασιλιά Ιωάννη Β” και ενημερώθηκε για τις ανακαλύψεις του. Ο Πορτογάλος μονάρχης διεκδίκησε αμέσως την κυριότητα των νέων εδαφών, επικαλούμενος δικαιώματα που απορρέουν από τη Συνθήκη του Alcáçovas. Η Ισαβέλλα και ο Φερδινάνδος, από την πλευρά τους, αρνήθηκαν τον ισχυρισμό αυτό, υποστηρίζοντας ότι η ναυσιπλοΐα γινόταν πάντα προς τα δυτικά, “και όχι προς τα νότια των Καναρίων Νήσων”. Στις 15 του μηνός ο Κολόμβος επέστρεψε στο λιμάνι του Πάλος και τον επόμενο μήνα έγινε δεκτός στη Μπανταλόνα από τον βασιλιά και τη βασίλισσα.

Οι Αλεξανδρινοί Ταύροι

Για να διεκδικήσουν την κυριαρχία της Καστίλλης στα εδάφη που μόλις είχε ανακαλύψει ο Κολόμβος, η Ισαβέλλα και ο Φερδινάνδος ζήτησαν βοήθεια από τον Πάπα Αλέξανδρο ΣΤ” (Ροντρίγκο Βοργία), ο οποίος είχε εκλεγεί τον Αύγουστο του 1492 και με τον οποίο διατηρούσαν μακροχρόνιες σχέσεις αμοιβαίας εύνοιας. Ο Πάπας εξέδωσε τέσσερις ταύρους, γνωστούς ως ταύρους της Αλεξάνδρειας, με ημερομηνίες μεταξύ Μαΐου και Σεπτεμβρίου 1493: τον πρώτο Inter caetera, τον δεύτερο Inter caetera, τον τρίτο Eximiae devotionis και τον τέταρτο και τελευταίο Dudum siquidem. Σε αυτές καθόριζε ότι τα εδάφη και οι θάλασσες δυτικά του μεσημβρινού 100 λεύγες δυτικά των Αζορών και του Πράσινου Ακρωτηρίου θα ανήκαν στο Στέμμα της Καστίλης. Διατάχθηκε ο αφορισμός όλων όσοι διέσχιζαν αυτόν τον μεσημβρινό χωρίς την άδεια των βασιλιάδων της Καστίλης.

Αφού ο Κολόμβος επέστρεψε και πέρασε από τη Λισαβόνα τον Μάρτιο του 1493, ο βασιλιάς Ιωάννης Β” της Πορτογαλίας ισχυρίστηκε ότι τα νησιά που ανακαλύφθηκαν βρίσκονταν νότια των Καναρίων Νήσων και ερμήνευσε τη Συνθήκη του Αλκασόβας ότι εννοούσε τα νησιά, αν και σύμφωνα με άλλες ερμηνείες η συνθήκη αυτή αναφερόταν μόνο στις αφρικανικές ακτές. Ο Ιωάννης Β” διέταξε να ετοιμαστεί μια μοίρα για να το επαληθεύσει, για τον σκοπό αυτό κράτησε δύο Πορτογάλους πιλότους που είχαν επιστρέψει με τον Κολόμβο από τις Ινδίες. Η άφιξη ενός απεσταλμένου των Καθολικών Μοναρχών που του ζητούσε να στείλει πρεσβευτές στη Βαρκελώνη για να συζητήσουν το θέμα τον οδήγησε να αναστείλει προσωρινά την εκστρατεία. Ωστόσο, σε μια επιστολή που έγραψε τον Αύγουστο του 1493, ο Κολόμβος ενημέρωσε τον βασιλιά και τη βασίλισσα ότι οι Πορτογάλοι είχαν στείλει μια καραβέλα από τη Μαδέρα προς τα δυτικά.

Ο Ιωάννης Β” έστειλε τον δρα Πέρο Ντίας και τον γραμματέα του Ρουί ντε Πίνα στους αντίπαλους μονάρχες, ενώ τον Μάιο του 1493 ανακοινώθηκαν οι Inter Caetera Bulls, οι οποίες -ιδίως η δεύτερη- ήταν πολύ ευνοϊκές για τους Καστιλιάνους και απογοήτευσαν τον Πορτογάλο βασιλιά. Η Πορτογαλία αποκλείστηκε στην πράξη από τα αμερικανικά εγχειρήματα, καθώς η φανταστική οριοθετική γραμμή που χαράχθηκε με παπικό σχέδιο την παρέπεμπε στις αφρικανικές ακτές, αφήνοντας τον Νέο Κόσμο αποκλειστικά στην Καστίλη. Οι Καθολικοί Μονάρχες υπερασπίστηκαν τη νέα κατάσταση με την ίδια αποφασιστικότητα που οι Πορτογάλοι είχαν υπερασπιστεί τη Συνθήκη του Αλκασόβας, καθώς η κατάστασή τους δεν ήταν πλέον επισφαλής, καθώς μπορούσαν να βασίζονται στην παπική υποστήριξη και στην ειρήνη που είχε υπογραφεί με τον βασιλιά της Γαλλίας.

Στη συνέχεια, οι Καθολικοί μονάρχες και ο Λουζιτανός μονάρχης διαπραγματεύτηκαν διμερή συνθήκη. Οι διπλωματικές αντιπροσωπείες συναντήθηκαν για αρκετούς μήνες στην Tordesillas. Σύμφωνα με τον Πορτογάλο χρονογράφο García de Resende, ο Ιωάννης Β” διέθετε ένα εξαιρετικά αποτελεσματικό δίκτυο κατασκοπείας που αποτελούνταν από άτομα που βρίσκονταν κοντά στους Καθολικούς Μονάρχες, η ταυτότητα των οποίων δεν είναι γνωστή, και από ένα σύστημα έφιππων αγγελιοφόρων που μετέφεραν γρήγορα τα νέα στη Λισαβόνα. Οι Πορτογάλοι πρεσβευτές λάμβαναν μυστικές αναφορές από τη Λισαβόνα σχετικά με τη διαπραγματευτική θέση των Καστιλιάνων, μαζί με άμεσες οδηγίες από τον βασιλιά Ιωάννη.

Τελικά, οι αντιπρόσωποι των δύο μοναρχιών κατέληξαν σε συμφωνία που έλαβε τη μορφή συνθήκης, η οποία υπογράφηκε στις 7 Ιουνίου 1494 και είναι σήμερα γνωστή ως Συνθήκη της Τορδεσίγιας. Για τους Καθολικούς Μονάρχες υπέγραψαν ο Enrique Enríquez de Guzmán, ο επικεφαλής διαχειριστής των βασιλιάδων, ο Gutierre de Cárdenas, ταγματάρχης του Τάγματος του Σαντιάγο και βασιλικός λογιστής, και ο Δρ Rodrigo Maldonado- για την πορτογαλική πλευρά υπέγραψαν ο Ruy de Sousa, ο γιος του Juan de Sousa και ο δικαστής Arias de Almadana. Ορίστηκε προθεσμία εκατό ημερών για την επικύρωση από τους αντίστοιχους μονάρχες- οι Καθολικοί Μονάρχες την επικύρωσαν στις 2 Ιουλίου 1494 στο Αρεβάλο, και ο Ιωάννης Β” την επικύρωσε στις 5 Σεπτεμβρίου του επόμενου έτους στο Σετούμπαλ. Τα πρωτότυπα της συνθήκης φυλάσσονται στο Archivo General de Indias στη Σεβίλλη (Ισπανία) και στο Archivo Nacional de la Torre do Tombo στη Λισαβόνα (Πορτογαλία).

Η Συνθήκη ανέφερε ότι θα ζητούνταν επιβεβαίωση από την Αγία Έδρα, αλλά όριζε επίσης σαφώς ότι κανένα από τα δύο μέρη δεν μπορούσε να εξαιρεθεί από τη Συνθήκη για λόγους παπικού “motu proprio”. Ο Πάπας Αλέξανδρος ΣΤ” δεν επιβεβαίωσε ποτέ τη Συνθήκη και έπρεπε να περιμένει τον Ιούλιο Β” να το κάνει με τη βούλα Ea quae pro bono pacis το 1506.

Στο έργο του Historia de España (Ιστορία της Ισπανίας) ο Ramón Menéndez Pidal περιέγραψε τη Συνθήκη της Tordesillas ως την πρώτη σύγχρονη συνθήκη στην ευρωπαϊκή ιστορία, επειδή, για πρώτη φορά, δίπλα στους διπλωμάτες που διεξήγαγαν τις συνομιλίες υπήρχαν δύο ομάδες εμπειρογνωμόνων (Ισπανών και Πορτογάλων) που παρείχαν τεχνικές συμβουλές στους πρώτους.

Ο λόγος για τη συνθήκη εκφράστηκε ως εξής:

… ότι εφόσον υπάρχει κάποια διαφορά μεταξύ των εν λόγω αρχόντων και των συνιστωσών τους ως προς το τι ανήκει σε καθένα από τα εν λόγω μέρη, από αυτά που απομένουν να ανακαλυφθούν στη θάλασσα μέχρι την ημερομηνία της παρούσας συνθηκολόγησης …

Το όριο ορίστηκε ως εξής:

… ότι μια γραμμή ή ευθεία γραμμή θα τραβηχτεί και θα χαραχτεί κατά μήκος της εν λόγω Ωκεάνιας Θάλασσας από πόλο σε πόλο, δηλαδή από τον Αρκτικό πόλο στον Ανταρκτικό πόλο, δηλαδή από Βορρά σε Νότο, η οποία γραμμή ή ευθεία γραμμή θα τραβηχτεί και θα χαραχτεί, όπως λέγεται, τριακόσιες εβδομήντα λεύγες από τα νησιά του Πράσινου Ακρωτηρίου, προς τα δυτικά, με βαθμούς ή με τέτοιο άλλο τρόπο που θα είναι καλύτερο και γρηγορότερο να τραβηχτεί, έτσι ώστε να μην υπάρχουν περισσότερα…

Η κατανομή των δικαιοδοσιών ήταν:

… … και ότι όλα όσα έχουν μέχρι τώρα κριθεί και ανακαλυφθεί και θα βρεθούν και θα ανακαλυφθούν στο εξής από τον εν λόγω άρχοντα της Πορτογαλίας και από τα πλοία του, τόσο τα νησιά όσο και η ξηρά, από την εν λόγω γραμμή και τη γραμμή που δόθηκε με τον προαναφερθέντα τρόπο, περνώντας από το εν λόγω τμήμα του Λεβάντε εντός της εν λόγω γραμμής προς το τμήμα του Λεβάντε ή του Βορρά ή του Νότου αυτού, εφ” όσον δεν διασχίζει την εν λόγω γραμμή, ότι θα είναι και θα παραμείνει και θα ανήκει στον εν λόγω Άρχοντα Βασιλιά της Πορτογαλίας και στους διαδόχους του, για πάντα και για πάντα, και ότι όλα τα υπόλοιπα, τόσο τα νησιά όσο και η ηπειρωτική χώρα, που βρέθηκαν και θα βρεθούν, που ανακαλύφθηκαν και θα ανακαλυφθούν, τα οποία βρίσκονται ή θα βρεθούν από τους εν λόγω Άρχοντες Βασιλιά και Βασίλισσα της Καστίλης και της Αραγωνίας κ.λπ. θα ανήκουν στους εν λόγω Άρχοντες Βασιλιά και Βασίλισσα της Καστίλης και της Αραγωνίας κ.λπ. , και με τα πλοία τους από την εν λόγω γραμμή που δόθηκε με τον προαναφερθέντα τρόπο, περνώντας από το εν λόγω τμήμα της Δύσης, αφού περάσουν την εν λόγω γραμμή προς τη Δύση ή το Βορρά ή το Νότο αυτής, ότι όλα θα είναι και θα ανήκουν στους εν λόγω άρχοντες βασιλιά και βασίλισσα της Καστίλης, της Λεόν κ.λπ. και στους διαδόχους τους για πάντα και για πάντα.

Τα μέρη ανέλαβαν την υποχρέωση – με υποχρέωση παράδοσης σε περίπτωση παράλειψης – να μην αποστέλλουν αποστολές ο ένας στη δικαιοδοσία του άλλου:

… ότι από τώρα και στο εξής δεν θα στείλουν κανένα πλοίο, δηλαδή οι εν λόγω άρχοντες βασιλιάς και βασίλισσα της Καστίλης και της Λεόν και της Αραγωνίας κ.λπ. σε αυτή την πλευρά της γραμμής προς την ανατολική πλευρά της εν λόγω γραμμής, η οποία παραμένει για τον εν λόγω άρχοντα βασιλιά της Πορτογαλίας και των Αλγκάρβεων κ.λπ. ούτε ο εν λόγω άρχοντας βασιλιάς της Πορτογαλίας στην άλλη πλευρά της εν λόγω γραμμής, η οποία παραμένει για τους εν λόγω άρχοντες βασιλιά και βασίλισσα της Καστίλης και της Αραγωνίας κ.λπ. για να ανακαλύψουν και να αναζητήσουν εδάφη και νησιά, ούτε ο εν λόγω άρχοντας βασιλιάς της Πορτογαλίας στην άλλη πλευρά της εν λόγω γραμμής, η οποία παραμένει για τους εν λόγω άρχοντες βασιλιά και βασίλισσα της Καστίλης και της Αραγωνίας, κ.λπ. να ανακαλύψουν και να αναζητήσουν εδάφη και νησιά, ούτε να συνάψουν συμβόλαια, λύτρα ή να κατακτήσουν με οποιονδήποτε τρόπο…..

Στα ισπανικά πλοία παραχωρήθηκε ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα ύδατα της πορτογαλικής πλευράς για να ταξιδέψουν στην Αμερική:

… τα εν λόγω πλοία των εν λόγω αρχόντων, βασιλιά και βασίλισσας της Καστίλης, της Λεόν, της Αραγωνίας κ.λπ.., μπορούν να έρχονται και να φεύγουν, και να πηγαίνουν και να έρχονται ελεύθερα, με ασφάλεια και ειρηνικά, χωρίς καμία αντίρρηση, μέσω των εν λόγω θαλασσών που παραμένουν στον εν λόγω κύριο βασιλιά της Πορτογαλίας, εντός της εν λόγω γραμμής, ανά πάσα στιγμή, και όποτε και όποτε οι Υψηλότητές τους και οι διάδοχοί τους επιθυμούν και τους ευχαριστεί- μπορούν να πηγαίνουν με τους ευθείς και διακεκομμένους δρόμους τους από τα βασίλειά τους σε οποιοδήποτε μέρος από αυτά που βρίσκονται εντός της γραμμής και των ορίων τους… δεν μπορούν να παρεκκλίνουν, εκτός από αυτό που ο αντίθετος χρόνος μπορεί να τους αναγκάσει να παρεκκλίνουν….

Λαμβάνοντας υπόψη ότι το δεύτερο ταξίδι του Κολόμβου βρισκόταν σε εξέλιξη, συμφωνήθηκε επίσης ότι αν μέχρι τις 20 Ιουνίου 1494 οι θαλασσοπόροι της Καστίλης και της Αραγωνίας ανακάλυπταν οποιοδήποτε νησί ή ηπειρωτική χώρα μεταξύ 250 και 370 λεύγες από τον πόλο στον πόλο από το Πράσινο Ακρωτήριο, θα έπρεπε να το αφήσουν στους Ισπανούς βασιλείς. Αυτό δεν συνέβη, καθώς ο Κολόμβος δεν πλησίασε τη Νότια Αμερική στα δύο πρώτα ταξίδια του.

Και ότι όλα τα νησιά και η ενδοχώρα, τα οποία μέχρι την εν λόγω εικοσαήμερη του μηνός Ιουνίου, στον οποίο βρισκόμαστε τώρα, θα καταστραφούν και θα καταστραφούν ακατάλληλα από τα πλοία των εν λόγω αρχόντων, βασιλιά και βασίλισσας της Καστίλης και της Αραγωνίας κ.λπ. και από τους ανθρώπους τους ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο εντός των άλλων εκατόν είκοσι λεύγων, οι οποίες απομένουν για την ολοκλήρωση των εν λόγω τριακοσίων εβδομήντα λεύγων, στις οποίες θα τελειώσει η εν λόγω γραμμή, και από τον λαό τους, ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο μέσα στις άλλες εκατόν είκοσι λεύγες, οι οποίες απομένουν για την ολοκλήρωση των εν λόγω τριακοσίων εβδομήντα λεύγων, στις οποίες πρέπει να τελειώσει η εν λόγω γραμμή, η οποία πρέπει να γίνει από πόλο σε πόλο, όπως λέγεται, σε οποιοδήποτε μέρος των εν λόγω εκατόν είκοσι λεύγων για τους εν λόγω πόλους που έχουν αποτύχει μέχρι την εν λόγω ημέρα, μπορεί να παραμείνει και να τελειώσει για τους εν λόγω άρχοντες βασιλιά και βασίλισσα της Καστίλης και της Αραγωνίας κ.λπ,

Η δεύτερη συνθήκη που υπογράφηκε στο Tordesillas στις 7 Ιουνίου 1494 καθόρισε μια τριετή απαγόρευση για τους Ισπανούς, κατά τη διάρκεια της οποίας δεν μπορούσαν να ψαρεύουν στα ύδατα μεταξύ του ακρωτηρίου Bojador και του Rio de Oro και νοτιότερα, αλλά μπορούσαν να κάνουν επιδρομές στις παρακείμενες μουσουλμανικές ακτές. Βόρεια του ακρωτηρίου Bojador και οι δύο χώρες μπορούσαν να ψαρεύουν και να κάνουν επιδρομές στις ακτές. Οι ζώνες επιρροής στο Βασίλειο της Φεζ οριοθετήθηκαν στην πόλη Cazaza στα ανατολικά.

Η Συνθήκη της Τορντεσίγιας όριζε μόνο τη γραμμή οριοθέτησης ως μια ευθεία γραμμή από πόλο σε πόλο 370 λεύγες δυτικά των νήσων του Πράσινου Ακρωτηρίου. Δεν προσδιόριζε τη γραμμή σε μοίρες του μεσημβρινού, ούτε πόσες λεύγες εμπίπτουν σε μια μοίρα, ούτε προσδιόριζε το νησί από το οποίο θα υπολογίζονταν οι 370 λεύγες. Η συνθήκη ανέφερε ότι τα θέματα αυτά θα καθορίζονταν από μια κοινή αποστολή που δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.

… … έτσι ώστε η εν λόγω γραμμή ή η γραμμή του εν λόγω διαχωρισμού να δοθεί, και να είναι όσο το δυνατόν πιο ευθεία και ασφαλής μέσα από τις εν λόγω τριακόσιες εβδομήντα λεύγες από τα εν λόγω νησιά του Πράσινου Ακρωτηρίου προς τα δυτικά, όπως προαναφέρθηκε, συμφωνημένο και διευθετημένο από τους εν λόγω δικηγόρους των εν λόγω μερών, ότι μέσα στους πρώτους δέκα μήνες που ακολουθούν, υπολογιζόμενοι από την ημερομηνία της παρούσας συνθηκολόγησης, οι εν λόγω κύριοι οι συνιστώντες τους θα στείλουν δύο ή τέσσερα καράβια, δηλαδή ένα ή δύο καράβια από κάθε μέρος, ή λιγότερο, υπολογιζόμενοι από την ημέρα της ημερομηνίας της παρούσας συνθηκολόγησης, οι εν λόγω κύριοι οι συνιστώντες τους θα στείλουν δύο ή τέσσερα καραβέλες, δηλαδή μία ή δύο από κάθε μέρος, ή και λιγότερες, όπως συμφωνήθηκε από τα εν λόγω μέρη ως απαραίτητο, οι οποίες για το εν λόγω χρονικό διάστημα θα βρίσκονται μαζί στο νησί της Γκραν Κανάριας …. … τα εν λόγω πλοία, όλα μαζί, θα συνεχίσουν το ταξίδι τους προς τα εν λόγω νησιά του Πράσινου Ακρωτηρίου, και από εκεί θα πάρουν τη δεξιά στροφή τους προς τα δυτικά μέχρι τις εν λόγω τριακόσιες εβδομήντα λεύγες, μετρημένες όπως τα εν λόγω πρόσωπα, που θα είναι έτσι, θα συμφωνήσουν ότι θα πρέπει να μετρηθούν, χωρίς να θίγονται τα εν λόγω μέρη, και όπου τελειώσουν, το σημείο και το σημάδι θα γίνει όπως μπορεί να είναι βολικό, με μοίρες του ήλιου ή του βορρά, ή με μία μόνο λεύγα, ή όπως μπορεί να συμφωνηθεί καλύτερα.

Όταν η συμφωνηθείσα περίοδος των δέκα μηνών έληξε χωρίς να συναντηθούν οι εμπειρογνώμονες και από τις δύο πλευρές, στις 15 Απριλίου 1495 συμφωνήθηκε ότι η συνάντηση θα γινόταν τον Ιούλιο του 1495 σε κάποιο συνοριακό σημείο, αλλά ούτε αυτό πραγματοποιήθηκε. Η οριοθέτηση των συνόρων δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ και κάθε πλευρά ερμήνευσε τη συνθήκη όπως έκρινε σκόπιμο.

Αν και οι Πορτογάλοι γνώριζαν πώς να πλοηγούνται με τον προσδιορισμό του γεωγραφικού πλάτους, ο Κολόμβος και οι άλλοι Ισπανοί πλοηγοί πλοηγούσαν με τη χρήση της πυξίδας. Τότε πίστευαν ότι, αν κάποιος πλέει πάνω από την επιφάνεια της γης διατηρώντας μια σταθερή κατεύθυνση της πυξίδας, η διαδρομή που διανύει είναι ένας μεγάλος κύκλος και ένα πλοίο που ακολουθεί μια σταθερή πορεία θα κάνει τελικά τον περίπλου του κόσμου επιστρέφοντας στο σημείο εκκίνησης. Η έννοια αυτή αντικατοπτρίζεται στη χρήση της λέξης “δικαίωμα” στην πραγματεία. Ο Pedro Nunes ήταν ο πρώτος που επεσήμανε το ψεύδος αυτής της πεποίθησης και ανακάλυψε τις λοξοδρομικές γραμμές, τις οποίες παρουσίασε δημοσιεύοντας το 1537 στους τόμους: A Treatise on Maritime Navigation και A Treatise on Some Doubts of the Time on Maritime Navigation. Ακολουθώντας μια σταθερή πορεία δεν μπορεί κανείς να επιστρέψει στο σημείο εκκίνησης και η τροχιά προσεγγίζει ασυμπτωτικά έναν από τους πόλους. Οι χάρτες της εποχής δείχνουν τις στρεβλώσεις που προκαλούσε αυτό το σφάλμα με τη χάραξη μιας γραμμής που περνούσε από τους πόλους μόνο στο μεσημβρινό προέλευσης, για παράδειγμα το Planisferio του Cantino του 1502, που είναι η παλαιότερη γνωστή πορτογαλική αναπαράσταση της γραμμής Tordesillas. Η οριοθετική γραμμή βρισκόταν στο μέσο της διαδρομής μεταξύ του ακρωτηρίου San Roque, του ακραίου βορειοανατολικού σημείου της Νότιας Αμερικής, και των εκβολών του ποταμού Αμαζονίου, περίπου στις 42°30”Δ, και είναι παραμορφωμένη, αφήνοντας όλη τη Γροιλανδία, τη Νέα Γη και μέρος του Λαμπραντόρ στο πορτογαλικό ημισφαίριο. Στα νότια πηγαίνει δυτικότερα στη Νότια Αμερική, αφήνοντας το ακρωτήριο Σάντα Μάρτα στα ανατολικά. Το σφάλμα της κατάρτισης των χαρτών με βάση τις μαγνητικές συντεταγμένες, που είναι η γνώση που υπήρχε κατά την υπογραφή της συνθήκης, ήταν ευνοϊκό για τους Πορτογάλους, οι οποίοι επέκτειναν έτσι τα εδάφη τους στη Βραζιλία, και ως εκ τούτου υποστηρίχθηκαν οι χάρτες και οι αξιώσεις τους.

Στο χάρτη του Juan de la Cosa του 1500 υπάρχει μια γραμμή από πόλο σε πόλο με τίτλο “νότια γραμμή” που περνάει μέσα από τα νησιά Πράσινο Ακρωτήριο. Ορισμένοι εικάζουν ότι θα μπορούσε να είναι η πρώτη γνωστή γραφική αναπαράσταση που αναφέρεται στη Συνθήκη της Τορντεσίγιας, σε περίπτωση που ήταν η γραμμή προέλευσης από την οποία μετρήθηκαν οι 370 λεύγες.

Χούντα της Badajoz και της Elvas του 1524

Συνθήκη της Σαραγόσα

Η Συνθήκη της Tordesillas δεν υπέδειξε μια γραμμή ως μέγιστο μεσημβρινό κύκλο, παρά μόνο μια ευθεία γραμμή από το Βόρειο Πόλο στο Νότιο Πόλο. Η έννοια του αντίποδα και του αντίθετου ημισφαιρίου δεν ήταν γνωστή εκείνη την εποχή, αλλά χρόνια αργότερα και οι δύο πλευρές προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν τη συνθήκη για να οριοθετήσουν τις ζώνες επιρροής τους στην Ασία. Η Συνθήκη της Σαραγόσα υπογράφηκε στις 22 Απριλίου 1529 μεταξύ της Ισπανίας και της Πορτογαλίας, όπου βασίλευαν αντίστοιχα ο Κάρολος Α΄ και ο Ιωάννης Γ΄, και καθόρισε τις σφαίρες επιρροής της Πορτογαλίας και της Ισπανίας σε 297,5 λεύγες ανατολικά των Μολούκων. Αυτή η οριοθετική γραμμή βρισκόταν επομένως κοντά στον μεσημβρινό 135°Α.

Χούντα της Badajoz και της Elvas του 1681

Όταν οι Πορτογάλοι ίδρυσαν την Colonia del Sacramento στην αριστερή όχθη του Ρίο ντε λα Πλάτα το 1680, ο κυβερνήτης του Μπουένος Άιρες αντέδρασε ισοπεδώνοντας την αποικία, οπότε η Πορτογαλία διαμαρτυρήθηκε στο ισπανικό στέμμα. Στις 17 Μαΐου 1681 υπογράφηκε στη Λισαβόνα προσωρινή συνθήκη που αναπαρήγαγε τις συναντήσεις της Μπανταχόθ και της Έλβας του 1524, καθώς θα διορίζονταν επιτρόποι και από τις δύο πλευρές που θα συναντιόντουσαν εναλλάξ στην Μπανταχόθ και την Έλβα για να εκδώσουν γνώμη εντός δύο μηνών σχετικά με τη θέση της γραμμής του Τορντεσίγιας, με την επιφύλαξη επιδίκασης από τον Πάπα Ιννοκέντιο ΙΑ΄ σε περίπτωση που δεν βρεθεί λύση.

Η χούντα συνεδρίασε μεταξύ 4 Νοεμβρίου 1681 και 22 Ιανουαρίου 1682. Οι Πορτογάλοι επίτροποι πρότειναν οι 370 λεύγες να καταμετρηθούν από το δυτικό άκρο του νησιού του Αγίου Αντωνίου και οι Ισπανοί από το κέντρο του Αγίου Νικολάου. Συμφωνήθηκε να επαληθευτούν τα σημεία από τα οποία θα περνούσε καθεμία από τις δύο προτεινόμενες γραμμές και, αφού προσδιοριστούν, να καθοριστεί το νησί προέλευσης.

Η δεύτερη δυσκολία προέκυψε όταν δεν μπόρεσαν να συμφωνήσουν σχετικά με το ποιοι χάρτες θα χρησίμευαν ως σημείο αναφοράς: οι Ισπανοί ήθελαν να χρησιμοποιήσουν εκείνους που είχαν φτιαχτεί από Ολλανδούς χαρτογράφους, ενώ οι Πορτογάλοι ήθελαν να χρησιμοποιήσουν τους δικούς τους χάρτες, εκείνους που είχαν φτιαχτεί από τους Pedro Nunes, Juan Texeira και Juan Texeira de Albornoz. Σύμφωνα με τους ολλανδικούς χάρτες, η Colonia del Sacramento βρισκόταν στην ισπανική επικράτεια, αλλά σύμφωνα με τους πορτογαλικούς χάρτες, η γραμμή μπορούσε να περάσει: 13 λεύγες δυτικά (αν καταλαμβανόταν το νησί San Antonio) ή 19 λεύγες ανατολικά (αν καταλαμβανόταν το San Nicolas).

Επειδή δεν υπήρξε συμφωνία, αποφασίστηκε να δοθεί η απόφαση στον Πάπα. Η Ισπανία έστειλε στη Ρώμη τον Δούκα του Χοβενάζο, αλλά η Πορτογαλία δεν έστειλε κανέναν, και ο Πάπας άφησε να παρέλθει η προθεσμία του ενός έτους.

Κατά τον αποικισμό της αμερικανικής ηπείρου, η Πορτογαλία παραβίασε την οριοθέτηση της Συνθήκης της Τορντεσίγιας προχωρώντας σταδιακά από τη Βραζιλία προς τα δυτικά και νότια της Νότιας Αμερικής πριν από τη Συνθήκη της Μαδρίτης το 1750, η οποία ακύρωσε τη γραμμή της Τορντεσίγιας.

Αν και μεγάλο μέρος αυτού οφειλόταν στη δυσκολία προσδιορισμού του γεωγραφικού μήκους τον 15ο αιώνα, οι Πορτογάλοι προχώρησαν πολύ πέρα από τα όρια που υποδείκνυε η γραμμή Tordesillas, δικαιολογώντας τη στάση τους με τη δυσκολία προσδιορισμού του γεωγραφικού μήκους (θέση των μεσημβρινών) λόγω της ανακρίβειας των οργάνων της εποχής (εκείνη την εποχή, τα γεωγραφικά μήκη ή οι μεσημβρινοί προσδιορίζονταν με προσεγγιστικούς υπολογισμούς, στους οποίους η καταλληλότερη πηγή ήταν συνήθως ο ολισθητήρας), Μόλις στα μέσα του 18ου αιώνα η Αγγλία ανέπτυξε ακριβείς χρονογράφους (το χρονόμετρο του Χάρισον που εφευρέθηκε το 1765), οι οποίοι, μαζί με τους εξάντες, επέτρεψαν τον ακριβή εντοπισμό της θέσης των μεσημβρινών).

Οι δυσκολίες αυτές σήμαιναν ότι σε διάφορους πορτογαλικούς χάρτες οι εκβολές του Ρίο ντε λα Πλάτα, ακόμη και ο Πορθμός του Μαγγελάνου, εμφανίζονταν ανατολικά της γραμμής Tordesillas, δηλαδή ως βραζιλιάνικα εδάφη. Σε άλλες περιπτώσεις, οι χάρτες παραποιήθηκαν με τη μετατόπιση της γης προς τα ανατολικά για να συμπεριληφθεί στην πορτογαλική περιοχή, όπως μπορεί να συνέβη στην πλανησφαίρα του Καβέριο που σχεδιάστηκε μεταξύ 1504-1505.

Επιπλέον, για εξήντα χρόνια η συνθήκη έπαψε να έχει οποιαδήποτε νομική σημασία, καθώς μεταξύ 1580 και 1640 η Ισπανία και η Πορτογαλία είχαν τον ίδιο Ισπανό μονάρχη σε μια δυναστική ένωση aeque principaliter υπό τον Οίκο της Αυστρίας, και οι βασιλείς παραχώρησαν σε Πορτογάλους εξερευνητές καπετάνιους και παραχωρήσεις στη λεκάνη του Αμαζονίου. Έτσι, από το 1580 και μετά, οι Πορτογάλοι έμποροι και έποικοι ήταν ελεύθεροι να εγκατασταθούν πέρα από τον προαναφερθέντα μεσημβρινό, διεισδύοντας βαθιά στη ζούγκλα της Βραζιλίας. Έτσι, όταν η Πορτογαλία απέκτησε την ανεξαρτησία της το 1640, διατήρησε τις κτήσεις που είχε αποκτήσει μέχρι τότε πολύ δυτικά της οριοθέτησης της Συνθήκης της Τορντεσίγιας δυνάμει της αρχής uti possidetis ite possideatis.

Κατά τη διάρκεια του τρίτου ταξιδιού του Amerigo Vespucci στον Νέο Κόσμο, στις 15 Φεβρουαρίου 1502, η πορτογαλική αποστολή υπό τη διοίκηση του Gonzalo Coelho, φτάνοντας στο γεωγραφικό πλάτος περίπου 25º 35” Ν, που αντιστοιχεί στο νησί Cardoso της ομάδας Cananéia, συνεδρίασε για να αποφασίσει αν θα συνέχιζε το ταξίδι μέσω των ισπανικών κυριαρχιών, όπου ο Amerigo Vespucci ανέλαβε τη διοίκηση της αποστολής. Το 1767, στην παραλία Itacuruçá του νησιού Cordoso βρέθηκε ένα κομμάτι μάρμαρο διαστάσεων 80 επί 40 επί 20 εκατοστά, ενσωματωμένο στο έδαφος και σκαλισμένο με το οικόσημο της Πορτογαλίας. Ο Magnaghi πιστεύει ότι η στήλη θα μπορούσε να έχει τοποθετηθεί μόνο από την αποστολή του Vespucci το 1502 για να σηματοδοτήσει τη γραμμή του Tordesillas, αν και άλλοι υποθέτουν ότι την τοποθέτησε ο Martim Afonso de Sousa το 1531. Το πλαίσιο παρέμεινε στο νησί μέχρι το 1841, όταν ο υπουργός της Βραζιλιάνικης Αυτοκρατορίας, βαρόνος ντε Καπανέμα, το αφαίρεσε και το μετέφερε στο αυτοκρατορικό μουσείο του Ρίο ντε Τζανέιρο. Υπάρχει ένα αντίγραφο στο ίδιο σημείο όπου βρέθηκε το αρχικό κομμάτι στη διεύθυνση 25°06′27.44″S 47°53′43.43″O -25.1076222, -47.8953972.

Η Συνθήκη της Μαδρίτης του 1750 μεταξύ του Βασιλείου της Ισπανίας και του Βασιλείου της Πορτογαλίας ακύρωσε τη Συνθήκη του Tordesillas και κάθε άλλη συμπληρωματική συνθήκη:

Άρθρο Ι: Η παρούσα συνθήκη θα είναι το μόνο θεμέλιο και ο μόνος κανόνας που θα ακολουθηθεί στο εξής για τη διαίρεση και τα όρια των κυριαρχιών σε όλη την Αμερική και την Ασία- και δυνάμει αυτής θα καταργηθεί κάθε δικαίωμα και αγωγή που μπορεί να επικαλεστούν οι δύο κορώνες, λόγω της βούλας του Πάπα Αλεξάνδρου ΣΤ”, της ευτυχισμένης μνήμης, και των συνθηκών της Τορντεσίγια, της Λισσαβώνας και της Ουτρέχτης, της πράξης πώλησης που χορηγήθηκε στη Σαραγόσα και κάθε άλλης συνθήκης, σύμβασης και υπόσχεσης, Ότι όλα τα ανωτέρω, στο μέτρο που αφορούν τη γραμμή οριοθέτησης, δεν έχουν καμία αξία και αποτέλεσμα, σαν να μην είχε καθοριστεί σε όλα τα άλλα σημεία η ισχύς και το σθένος της. Και στο μέλλον η εν λόγω γραμμή δεν θα αντιμετωπίζεται πλέον, ούτε θα χρησιμοποιείται αυτό το μέσο για την απόφαση οποιασδήποτε δυσκολίας που προκύπτει σχετικά με τα όρια, αλλά μόνο για το όριο που προβλέπεται στα παρόντα άρθρα, ως αναλλοίωτος κανόνας, και πολύ λιγότερο υποκείμενο σε διαμάχη.

Ωστόσο, η Συνθήκη της Μαδρίτης ακυρώθηκε από τη Συνθήκη του El Pardo το 1761, η οποία αποκατέστησε τη γραμμή Tordesillas μέχρι την οριστική εγκατάλειψή της με τη Συνθήκη του San Ildefonso την 1η Οκτωβρίου 1777.

Οι ισπανοαμερικανικοί χάρτες δείχνουν γενικά ότι η γραμμή διέρχεται από την Cananeia, συμπίπτοντας με τη συνθηκολόγηση που υπογράφηκε στις 21 Αυγούστου 1536 μεταξύ της βασίλισσας Juana και του Gregorio de Pesquera Rosa, με την οποία του παραχωρήθηκαν οφέλη πάνω από 50 λεύγες ακτογραμμής: η γη στην ενδοχώρα αρχίζει από το σημείο που λένε ότι η Cananea hazia τον ποταμό της Santa Catalina.

Το 2007, η Ισπανία και η Πορτογαλία ενέγραψαν τη συνθήκη στην UNESCO ως τεκμηριωμένη κληρονομιά που συνιστάται για ένταξη στο μητρώο “Μνήμη του Κόσμου” του προγράμματος “Μνήμη του Κόσμου”. Μαζί με το Γενικό Αρχείο του Simancas, το οποίο έλαβε αυτή την αναγνώριση το 2017, είναι τα δύο μοναδικά ιστορικά μνημεία τεκμηριωμένης κληρονομιάς στο Valladolid που αποτελούν μέρος αυτού του μητρώου.

Πηγές

  1. Tratado de Tordesillas
  2. Αλεξανδρινή γραμμή
Ads Blocker Image Powered by Code Help Pro

Ads Blocker Detected!!!

We have detected that you are using extensions to block ads. Please support us by disabling these ads blocker.