Πόλεμος Ιράν-Ιράκ

Σύνοψη

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ (αραβικά: الحرب الإيرانية العراقية) ήταν μια παρατεταμένη ένοπλη σύγκρουση μεταξύ του Ιράν και του Ιράκ που ξεκίνησε στις 22 Σεπτεμβρίου 1980 με την ιρακινή εισβολή στο Ιράν. Διήρκεσε σχεδόν οκτώ χρόνια και έληξε στις 20 Αυγούστου 1988, μετά την αποδοχή του ψηφίσματος 598 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών και από τις δύο πλευρές. Η κύρια αιτιολογία του Ιράκ για την επίθεση εναντίον του Ιράν ανέφερε την ανάγκη να εμποδίσει τον Ρουχολάχ Χομεϊνί -ο οποίος είχε ηγηθεί της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν το 1979- να εξάγει τη νέα ιρανική ιδεολογία στο Ιράκ, υπήρχαν επίσης φόβοι μεταξύ της ιρακινής ηγεσίας του Σαντάμ Χουσεΐν ότι το Ιράν, ένα θεοκρατικό κράτος με πληθυσμό αποτελούμενο κυρίως από σιίτες μουσουλμάνους, θα εκμεταλλευόταν τις θρησκευτικές εντάσεις στο Ιράκ συσπειρώνοντας τη σιιτική πλειοψηφία του Ιράκ εναντίον της κυβέρνησης του Μπαʽαθ, η οποία ήταν επίσημα κοσμική και κυριαρχούνταν από σουνίτες μουσουλμάνους. Το Ιράκ επιθυμούσε επίσης να αντικαταστήσει το Ιράν ως παράγοντα ισχύος στον Περσικό Κόλπο, κάτι που δεν θεωρούνταν εφικτός στόχος πριν από την Ισλαμική Επανάσταση, καθώς το Ιράν του Παχλαβί διέθετε κολοσσιαία οικονομική και στρατιωτική ισχύ, καθώς και στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ.

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ ακολούθησε μια μακρά ιστορία εδαφικών συνοριακών διαφορών μεταξύ των δύο κρατών, ως αποτέλεσμα της οποίας το Ιράκ σχεδίαζε να ανακαταλάβει την ανατολική όχθη του ποταμού Σατ αλ-Αράμπ, την οποία είχε παραχωρήσει στο Ιράν με τη Συμφωνία του Αλγερίου το 1975. Η ιρακινή υποστήριξη προς τους Άραβες αυτονομιστές στο Ιράν αυξήθηκε μετά το ξέσπασμα των εχθροπραξιών- ενώ προέκυψαν ισχυρισμοί που υποπτεύονταν ότι το Ιράκ επεδίωκε την προσάρτηση της ιρανικής επαρχίας Χουζεστάν, ο Σαντάμ Χουσεΐν δήλωσε δημοσίως τον Νοέμβριο του 1980 ότι το Ιράκ δεν επεδίωκε την προσάρτηση κανενός ιρανικού εδάφους. Πιστεύεται ότι το Ιράκ επεδίωκε να εγκαθιδρύσει επικυριαρχία επί του Χουζεστάν. Ενώ η ιρακινή ηγεσία ήλπιζε να επωφεληθεί από το μετεπαναστατικό χάος του Ιράν και ανέμενε μια αποφασιστική νίκη απέναντι σε ένα σοβαρά αποδυναμωμένο Ιράν, ο ιρακινός στρατός σημείωσε πρόοδο μόνο για τρεις μήνες και τον Δεκέμβριο του 1980 η ιρακινή εισβολή είχε σταματήσει. Καθώς ξέσπασαν σφοδρές μάχες μεταξύ των δύο πλευρών, ο ιρανικός στρατός άρχισε να κερδίζει δυναμική έναντι των Ιρακινών και ανέκτησε σχεδόν όλα τα χαμένα εδάφη μέχρι τον Ιούνιο του 1982. Αφού έσπρωξε τις ιρακινές δυνάμεις πίσω στις προπολεμικές συνοριακές γραμμές, το Ιράν απέρριψε το ψήφισμα 514 του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών και εξαπέλυσε εισβολή στο Ιράκ. Η επακόλουθη ιρανική επίθεση εντός του ιρακινού εδάφους διήρκεσε πέντε χρόνια, με το Ιράκ να ανακτά την πρωτοβουλία στα μέσα του 1988 και στη συνέχεια να εξαπολύει μια σειρά σημαντικών αντεπιθέσεων που οδήγησαν τελικά στην ολοκλήρωση του πολέμου σε αδιέξοδο.

Η οκταετής πολεμική εξάντληση, η οικονομική καταστροφή, η μείωση του ηθικού, το στρατιωτικό αδιέξοδο, η αδράνεια της διεθνούς κοινότητας απέναντι στη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής από τις ιρακινές δυνάμεις κατά των Ιρανών στρατιωτών και αμάχων, καθώς και η αυξανόμενη στρατιωτική ένταση μεταξύ Ιράν και Ηνωμένων Πολιτειών, κατέληξαν στην αποδοχή από το Ιράν της κατάπαυσης του πυρός με τη μεσολάβηση του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Συνολικά, περίπου 500.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ (με το Ιράν να επωμίζεται το μεγαλύτερο μερίδιο των απωλειών), εξαιρουμένων των δεκάδων χιλιάδων αμάχων που σκοτώθηκαν στην ταυτόχρονη εκστρατεία Anfal που είχε ως στόχο τους Κούρδους του Ιράκ. Το τέλος της σύγκρουσης δεν οδήγησε ούτε σε αποζημιώσεις ούτε σε αλλαγές συνόρων, ενώ οι συνδυασμένες οικονομικές απώλειες που υπέστησαν και οι δύο αντιμαχόμενοι πιστεύεται ότι ξεπέρασαν το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια ΗΠΑ. Υπήρχαν αρκετές δυνάμεις πληρεξουσίων που δρούσαν και για τις δύο χώρες: Το Ιράκ και οι φιλοϊρακινές αραβικές αυτονομιστικές πολιτοφυλακές στο Ιράν υποστηρίχθηκαν κυρίως από το Εθνικό Συμβούλιο Αντίστασης του Ιράν- ενώ το Ιράν αποκατέστησε μια συμμαχία με τους Κούρδους του Ιράκ, υποστηριζόμενο κυρίως από το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν και την Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, το Ιράκ έλαβε άφθονη οικονομική, πολιτική και υλικοτεχνική βοήθεια από τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Σοβιετική Ένωση, τη Γαλλία, την Ιταλία, τη Γιουγκοσλαβία και τη συντριπτική πλειοψηφία των αραβικών χωρών. Ενώ το Ιράν ήταν συγκριτικά απομονωμένο σε μεγάλο βαθμό, έλαβε σημαντική βοήθεια από τη Συρία, τη Λιβύη, την Κίνα, τη Βόρεια Κορέα, το Ισραήλ, το Πακιστάν και τη Νότια Υεμένη.

Η σύγκρουση έχει συγκριθεί με τον Α” Παγκόσμιο Πόλεμο όσον αφορά τις τακτικές που χρησιμοποίησαν και οι δύο πλευρές, συμπεριλαμβανομένων των πολέμων χαρακωμάτων μεγάλης κλίμακας με συρματοπλέγματα που εκτείνονταν σε οχυρωμένες αμυντικές γραμμές, επανδρωμένες θέσεις πολυβόλων, επιθέσεις με ξιφολόγχες, ιρανικές επιθέσεις με ανθρώπινα κύματα, εκτεταμένη χρήση χημικών όπλων από το Ιράκ και σκόπιμες επιθέσεις σε μη στρατιωτικούς στόχους. Ένα αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό του πολέμου ήταν η κρατικά εγκεκριμένη εξύμνηση του μαρτυρίου μεταξύ των ιρανικών παιδιών- οι λόγοι περί μαρτυρίου που διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο του ιρανικού σιιτικού ισλάμ οδήγησαν στην ευρεία χρήση των επιθέσεων με ανθρώπινα κύματα και είχαν έτσι διαρκή αντίκτυπο στη δυναμική της σύγκρουσης.

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ αναφερόταν αρχικά ως Πόλεμος του Περσικού Κόλπου μέχρι τον Πόλεμο του Περσικού Κόλπου του 1990 και του 1991, μετά τον οποίο ο προηγούμενος πόλεμος ονομάστηκε Πρώτος Πόλεμος του Περσικού Κόλπου. Ωστόσο, εκτός από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ, η σύγκρουση Ιράκ-Κουβέιτ του 1990, καθώς και ο πόλεμος του Ιράκ από το 2003 έως το 2011 ονομάστηκαν όλοι Δεύτερος Πόλεμος του Περσικού Κόλπου.

Στο Ιράν, ο πόλεμος είναι γνωστός ως ο Επιβαλλόμενος Πόλεμος (جنگ تحمیلی Jang-e Tahmili) και η Ιερή Άμυνα (دفاع مقدس Defā”-e Moghaddas). Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης στο Ιράκ ονόμασαν τον πόλεμο Qadisiyyah του Σαντάμ (قادسية صدام, Qādisiyyat Ṣaddām), σε αναφορά στη μάχη του al-Qādisiyyah του έβδομου αιώνα, στην οποία Άραβες πολεμιστές νίκησαν τη Σασανική Αυτοκρατορία κατά τη διάρκεια της μουσουλμανικής κατάκτησης του Ιράν.

Ιστορικό

Τον Απρίλιο του 1969, το Ιράν κατήργησε τη συνθήκη του 1937 για τον Σατ αλ-Αράμπ και τα ιρανικά πλοία σταμάτησαν να πληρώνουν διόδια στο Ιράκ όταν χρησιμοποιούσαν τον Σατ αλ-Αράμπ. Ο Σάχης υποστήριξε ότι η συνθήκη του 1937 ήταν άδικη για το Ιράν, επειδή σχεδόν όλα τα ποτάμια σύνορα σε όλο τον κόσμο περνούσαν κατά μήκος του thalweg και επειδή τα περισσότερα από τα πλοία που χρησιμοποιούσαν το Shatt al-Arab ήταν ιρανικά. Το Ιράκ απείλησε με πόλεμο για την ιρανική κίνηση, αλλά στις 24 Απριλίου 1969, ένα ιρανικό δεξαμενόπλοιο συνοδευόμενο από ιρανικά πολεμικά πλοία (κοινή επιχείρηση Arvand) κατέπλευσε στον Shatt al-Arab, και το Ιράκ -ως το στρατιωτικά ασθενέστερο κράτος- δεν έκανε τίποτα. Η ιρανική κατάργηση της συνθήκης του 1937 σηματοδότησε την έναρξη μιας περιόδου έντονης ιρακινο-ιρανικής έντασης που θα διαρκούσε μέχρι τις συμφωνίες του Αλγέρι το 1975.

Οι σχέσεις μεταξύ των κυβερνήσεων του Ιράν και του Ιράκ βελτιώθηκαν για λίγο το 1978, όταν Ιρανοί πράκτορες στο Ιράκ ανακάλυψαν σχέδια για ένα φιλοσοβιετικό πραξικόπημα κατά της κυβέρνησης του Ιράκ. Όταν ενημερώθηκε για το σχέδιο αυτό, ο Σαντάμ διέταξε την εκτέλεση δεκάδων αξιωματικών του στρατού του και, σε ένδειξη συμφιλίωσης, απέλασε από το Ιράκ τον Ρουχολάχ Χομεϊνί, εξόριστο ηγέτη της ιερατικής αντιπολίτευσης στον Σάχη. Παρ” όλα αυτά, ο Σαντάμ θεωρούσε ότι η Συμφωνία του Αλγερίου του 1975 ήταν απλώς μια ανακωχή και όχι μια οριστική διευθέτηση και περίμενε μια ευκαιρία να την αμφισβητήσει.

Οι εντάσεις μεταξύ του Ιράκ και του Ιράν τροφοδοτήθηκαν από την ισλαμική επανάσταση του Ιράν και την εμφάνισή του ως πανισλαμικής δύναμης, σε αντίθεση με τον αραβικό εθνικισμό του Ιράκ. Παρά τον στόχο του Ιράκ να ανακτήσει το Shatt al-Arab, η ιρακινή κυβέρνηση φάνηκε αρχικά να καλωσορίζει την ιρανική επανάσταση, η οποία ανέτρεψε τον σάχη Mohammad Reza Pahlavi, ο οποίος θεωρήθηκε κοινός εχθρός. Υπήρχαν συχνές συγκρούσεις κατά μήκος των συνόρων Ιράν-Ιράκ καθ” όλη τη διάρκεια του 1980, με το Ιράκ να καταγγέλλει δημοσίως τουλάχιστον 544 περιστατικά και το Ιράν να αναφέρει τουλάχιστον 797 παραβιάσεις των συνόρων και του εναέριου χώρου του.

Ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί κάλεσε τους Ιρακινούς να ανατρέψουν την κυβέρνηση Μπάαθ, γεγονός που έγινε δεκτό με μεγάλη οργή στη Βαγδάτη. Στις 17 Ιουλίου 1979, παρά την έκκληση του Χομεϊνί, ο Σαντάμ εκφώνησε ομιλία με την οποία εξήρε την Ιρανική Επανάσταση και κάλεσε για μια ιρακινο-ιρανική φιλία βασισμένη στη μη ανάμειξη στις εσωτερικές υποθέσεις του άλλου. Όταν ο Χομεϊνί απέρριψε το άνοιγμα του Σαντάμ καλώντας σε ισλαμική επανάσταση, η νέα ισλαμική διοίκηση του Ιράν θεωρήθηκε στη Βαγδάτη ως παράλογη, υπαρξιακή απειλή για την κυβέρνηση Μπάαθ, ιδίως επειδή το κόμμα Μπάαθ, έχοντας κοσμικό χαρακτήρα, έκανε διακρίσεις και αποτελούσε απειλή για το φονταμενταλιστικό σιιτικό κίνημα στο Ιράκ, οι κληρικοί του οποίου ήταν σύμμαχοι του Ιράν στο Ιράκ και τους οποίους ο Χομεϊνί θεωρούσε καταπιεσμένους.

Το πρωταρχικό ενδιαφέρον του Σαντάμ για τον πόλεμο μπορεί επίσης να προήλθε από την επιθυμία του να διορθώσει το υποτιθέμενο “λάθος” της Συμφωνίας του Αλγερίου, εκτός από την επιτέλους επίτευξη της επιθυμίας του να γίνει η περιφερειακή υπερδύναμη. Στόχος του Σαντάμ ήταν να εκτοπίσει την Αίγυπτο από τον “ηγέτη του αραβικού κόσμου” και να επιτύχει την ηγεμονία στον Περσικό Κόλπο. Είδε την αυξανόμενη αδυναμία του Ιράν λόγω της επανάστασης, των κυρώσεων και της διεθνούς απομόνωσης. Ο Σαντάμ είχε επενδύσει σημαντικά στον στρατό του Ιράκ μετά την ήττα του από το Ιράν το 1975, αγοράζοντας μεγάλες ποσότητες όπλων από τη Σοβιετική Ένωση και τη Γαλλία. Μόνο μεταξύ 1973 και 1980, το Ιράκ αγόρασε περίπου 1.600 άρματα μάχης και τεθωρακισμένα οχήματα και πάνω από 200 αεροσκάφη σοβιετικής κατασκευής. Μέχρι το 1980, το Ιράκ διέθετε 242.000 στρατιώτες (δεύτερος μετά την Αίγυπτο στον αραβικό κόσμο) και 340 πολεμικά αεροσκάφη. Παρακολουθώντας την αποσύνθεση του ισχυρού ιρανικού στρατού που τον απογοήτευσε το 1974-1975, είδε την ευκαιρία να επιτεθεί, χρησιμοποιώντας ως πρόσχημα την απειλή της Ισλαμικής Επανάστασης. Οι ιρακινές στρατιωτικές μυστικές υπηρεσίες ανέφεραν τον Ιούλιο του 1980 ότι παρά την πολεμική ρητορική του Ιράν, “είναι σαφές ότι, επί του παρόντος, το Ιράν δεν έχει τη δύναμη να ξεκινήσει ευρείες επιθετικές επιχειρήσεις εναντίον του Ιράκ ή να αμυνθεί σε μεγάλη κλίμακα”. Λίγες ημέρες πριν από την ιρακινή εισβολή και εν μέσω των ταχέως κλιμακούμενων διασυνοριακών αψιμαχιών, οι ιρακινές στρατιωτικές πληροφορίες επανέλαβαν και πάλι στις 14 Σεπτεμβρίου ότι “η οργάνωση ανάπτυξης του εχθρού δεν υποδηλώνει εχθρικές προθέσεις και φαίνεται να παίρνει μια πιο αμυντική λειτουργία”.

Ορισμένοι μελετητές που έγραφαν πριν από το άνοιγμα των πρώην απόρρητων ιρακινών αρχείων, όπως ο Alistair Finlan, υποστήριζαν ότι ο Σαντάμ παρασύρθηκε σε σύγκρουση με το Ιράν λόγω των συνοριακών συγκρούσεων και της ιρανικής ανάμειξης στις εσωτερικές υποθέσεις του Ιράκ. Ο Finlan δήλωσε το 2003 ότι η ιρακινή εισβολή προοριζόταν να είναι μια περιορισμένη επιχείρηση προκειμένου να σταλεί ένα πολιτικό μήνυμα στους Ιρανούς να μείνουν έξω από τις εσωτερικές υποθέσεις του Ιράκ, ενώ οι Kevin M. Woods και Williamson Murray δήλωσαν το 2014 ότι η ισορροπία των στοιχείων υποδηλώνει ότι ο Σαντάμ αναζητούσε “μια βολική δικαιολογία για πόλεμο” το 1980.

Στις 8 Μαρτίου 1980, το Ιράν ανακοίνωσε ότι απέσυρε τον πρεσβευτή του από το Ιράκ, υποβάθμισε τις διπλωματικές του σχέσεις στο επίπεδο του επιτετραμμένου και απαίτησε από το Ιράκ να κάνει το ίδιο. Την επόμενη ημέρα, το Ιράκ κήρυξε τον πρεσβευτή του Ιράν persona non grata και απαίτησε την αποχώρησή του από το Ιράκ έως τις 15 Μαρτίου.

Το Ιράκ άρχισε να σχεδιάζει επιθέσεις, με την πεποίθηση ότι θα πετύχαινε. Το Ιράν δεν διέθετε τόσο συγκροτημένη ηγεσία όσο και ανταλλακτικά για τον αμερικανικό και βρετανικό εξοπλισμό του. Οι Ιρακινοί μπορούσαν να κινητοποιήσουν έως και 12 μηχανοκίνητες μεραρχίες και το ηθικό ήταν υψηλό.

Επιπλέον, η περιοχή γύρω από τον ποταμό Shatt al-Arab δεν αποτελούσε εμπόδιο για τους Ιρακινούς, καθώς διέθεταν εξοπλισμό για τη διάβαση του ποταμού. Το Ιράκ συμπέρανε ορθά ότι η άμυνα του Ιράν στα σημεία διέλευσης γύρω από τους ποταμούς Karkheh και Karoun ήταν υποστελεχωμένη και ότι οι ποταμοί μπορούσαν εύκολα να διασχιστούν. Οι ιρακινές μυστικές υπηρεσίες ενημερώθηκαν επίσης ότι οι ιρανικές δυνάμεις στην επαρχία Khuzestan (οι οποίες πριν από την επανάσταση αποτελούνταν από δύο μεραρχίες) αποτελούνταν τώρα μόνο από μερικά κακώς εξοπλισμένα και υποδεέστερα τάγματα. Μόνο μια χούφτα μονάδων τεθωρακισμένων σε μέγεθος λόχου παρέμεναν επιχειρησιακές.

Οι μόνοι ενδοιασμοί που είχαν οι Ιρακινοί αφορούσαν την Πολεμική Αεροπορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν (πρώην Αυτοκρατορική Ιρανική Πολεμική Αεροπορία). Παρά την εκκαθάριση αρκετών σημαντικών πιλότων και διοικητών, καθώς και την έλλειψη ανταλλακτικών, η πολεμική αεροπορία έδειξε τη δύναμή της κατά τη διάρκεια τοπικών εξεγέρσεων και επαναστάσεων. Ήταν επίσης ενεργή μετά την αποτυχημένη προσπάθεια των ΗΠΑ να διασώσουν τους ομήρους της, την Επιχείρηση Eagle Claw. Με βάση αυτές τις παρατηρήσεις, οι ηγέτες του Ιράκ αποφάσισαν να πραγματοποιήσουν μια αιφνιδιαστική αεροπορική επιδρομή κατά των υποδομών της ιρανικής πολεμικής αεροπορίας πριν από την κύρια εισβολή.

Στο Ιράν, σοβαρές εκκαθαρίσεις αξιωματικών (συμπεριλαμβανομένων πολυάριθμων εκτελέσεων που διέταξε ο Sadegh Khalkhali, ο νέος δικαστής του Επαναστατικού Δικαστηρίου) και ελλείψεις ανταλλακτικών για τον αμερικανικό και βρετανικό εξοπλισμό του Ιράν είχαν παραλύσει τον άλλοτε πανίσχυρο ιρανικό στρατό. Μεταξύ Φεβρουαρίου και Σεπτεμβρίου 1979, η κυβέρνηση του Ιράν εκτέλεσε 85 ανώτερους στρατηγούς και ανάγκασε όλους τους ταγματάρχες και τους περισσότερους ταξιάρχους σε πρόωρη συνταξιοδότηση.

Μέχρι τον Σεπτέμβριο του 1980, η κυβέρνηση είχε εκκαθαρίσει 12.000 αξιωματικούς του στρατού. Αυτές οι εκκαθαρίσεις είχαν ως αποτέλεσμα τη δραστική μείωση των επιχειρησιακών δυνατοτήτων του ιρανικού στρατού. Ο τακτικός στρατός τους (ο οποίος, το 1978, θεωρούνταν ο πέμπτος ισχυρότερος στον κόσμο) είχε αποδυναμωθεί σημαντικά. Το ποσοστό λιποταξίας είχε φτάσει το 60% και το σώμα των αξιωματικών είχε καταστραφεί. Οι πιο ικανότατοι στρατιώτες και αεροπόροι είχαν εξοριστεί, φυλακιστεί ή εκτελεστεί. Καθ” όλη τη διάρκεια του πολέμου, το Ιράν δεν κατάφερε ποτέ να ανακάμψει πλήρως από αυτή τη φυγή ανθρώπινου κεφαλαίου.

Οι συνεχείς κυρώσεις εμπόδισαν το Ιράν να αποκτήσει πολλά βαρέα όπλα, όπως τανκς και αεροσκάφη. Όταν έγινε η εισβολή, πολλοί πιλότοι και αξιωματικοί αποφυλακίστηκαν ή μετατράπηκαν οι εκτελέσεις τους για να πολεμήσουν τους Ιρακινούς. Επιπλέον, πολλοί κατώτεροι αξιωματικοί προήχθησαν σε στρατηγούς, με αποτέλεσμα ο στρατός να ενσωματωθεί περισσότερο ως μέρος του καθεστώτος μέχρι το τέλος του πολέμου, όπως και σήμερα. Το Ιράν εξακολουθούσε να διαθέτει τουλάχιστον 1.000 επιχειρησιακά άρματα μάχης και αρκετές εκατοντάδες λειτουργικά αεροσκάφη και μπορούσε να κανιβαλίζει εξοπλισμό για να προμηθεύεται ανταλλακτικά.

Εν τω μεταξύ, μια νέα παραστρατιωτική οργάνωση κέρδισε την προβολή της στο Ιράν, το Σώμα Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (συχνά συντομεύεται σε Φρουρούς της Επανάστασης και είναι γνωστό στο Ιράν ως Sepah-e-Pasdaran). Σκοπός του ήταν να προστατεύσει το νέο καθεστώς και να αντισταθμίσει τον στρατό, ο οποίος θεωρούνταν λιγότερο πιστός. Παρά το γεγονός ότι είχαν εκπαιδευτεί ως παραστρατιωτική οργάνωση, μετά την ιρακινή εισβολή, αναγκάστηκαν να ενεργήσουν ως τακτικός στρατός. Αρχικά, αρνήθηκαν να πολεμήσουν στο πλευρό του στρατού, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα πολλές ήττες, αλλά από το 1982, οι δύο ομάδες άρχισαν να διεξάγουν συνδυασμένες επιχειρήσεις.

Μια άλλη παραστρατιωτική πολιτοφυλακή ιδρύθηκε ως απάντηση στην εισβολή, ο “Στρατός των 20 εκατομμυρίων”, κοινώς γνωστός ως Basij. Οι Basij ήταν ελάχιστα οπλισμένοι και είχαν μέλη ηλικίας 12 ετών και 70 ετών. Συχνά δρούσαν σε συνεργασία με την Επαναστατική Φρουρά, εξαπολύοντας τις λεγόμενες επιθέσεις “ανθρώπινου κύματος” και άλλες εκστρατείες κατά των Ιρακινών. Ήταν υποταγμένοι στους Φρουρούς της Επανάστασης και αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού που χρησιμοποιούνταν στις επιθέσεις των Φρουρών της Επανάστασης.

Ο Stephen Pelletiere έγραψε το 1992 στο βιβλίο του The Iran-Iraq War: Chaos in a Vacuum:

Το ανθρώπινο κύμα έχει παρερμηνευθεί σε μεγάλο βαθμό τόσο από τα δημοφιλή μέσα ενημέρωσης στη Δύση όσο και από πολλούς μελετητές. Οι Ιρανοί δεν συγκέντρωσαν απλώς μάζες ατόμων, δεν τα έστρεψαν προς τον εχθρό και δεν διέταξαν επίθεση. Τα κύματα αποτελούνταν από τις προαναφερθείσες διμοιρίες των 22 ατόμων [σε απάντηση στην έκκληση του Χομεϊνί προς τον λαό να έρθει στην άμυνα του Ιράν, κάθε τζαμί οργάνωσε 22 εθελοντές σε μια διμοιρία]. Σε κάθε διμοιρία ανατέθηκε ένας συγκεκριμένος στόχος. Στη μάχη, έτρεχαν προς τα εμπρός για να εκπληρώσουν τις αποστολές τους και έτσι έδιναν την εντύπωση ενός ανθρώπινου κύματος που ξεχύνονταν κατά των εχθρικών γραμμών.

Η σημαντικότερη διαμάχη αφορούσε την πλωτή οδό Σατ αλ-Αράμπ. Το Ιράν απέρριψε τη γραμμή οριοθέτησης που καθορίστηκε στην αγγλο-οθωμανική σύμβαση της Κωνσταντινούπολης του Νοεμβρίου 1913. Το Ιράν ζήτησε τα σύνορα να διέρχονται κατά μήκος του thalweg, του βαθύτερου σημείου του πλωτού καναλιού. Το Ιράκ, με την ενθάρρυνση της Βρετανίας, προσέφυγε το 1934 στην Κοινωνία των Εθνών κατά του Ιράν, αλλά η διαφωνία τους δεν επιλύθηκε. Τελικά, το 1937 το Ιράν και το Ιράκ υπέγραψαν την πρώτη συνθήκη για τα σύνορά τους. Η συνθήκη καθόρισε τα σύνορα της πλωτής οδού στην ανατολική όχθη του ποταμού, εκτός από μια ζώνη αγκυροβολίου 6 χιλιομέτρων κοντά στο Αμπαντάν, η οποία παραχωρήθηκε στο Ιράν και όπου τα σύνορα διέτρεχαν το thalweg. Το Ιράν έστειλε αντιπροσωπεία στο Ιράκ αμέσως μετά το πραξικόπημα του Μπάαθ το 1969 και, όταν το Ιράκ αρνήθηκε να προχωρήσει σε διαπραγματεύσεις για μια νέα συνθήκη, η συνθήκη του 1937 αποσύρθηκε από το Ιράν. Η κατάργηση της συνθήκης του 1937 από το Ιράν σηματοδότησε την έναρξη μιας περιόδου έντονης ιρακινο-ιρανικής έντασης που θα διαρκούσε μέχρι τις συμφωνίες του Αλγέρι το 1975.

Οι συγκρούσεις του Σατ αλ-Αράμπ το 1974-75 ήταν μια προηγούμενη ιρανο-ιρακινή αντιπαράθεση στην περιοχή της υδάτινης οδού Σατ αλ-Αράμπ στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Σχεδόν 1.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στις συγκρούσεις. Ήταν η σημαντικότερη διαμάχη για την πλωτή οδό Σατ αλ Άραμπ στη σύγχρονη εποχή, πριν από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ.

Στις 10 Σεπτεμβρίου 1980, το Ιράκ διεκδίκησε με τη βία εδάφη στις περιοχές Zain al-Qaws και Saif Saad, τα οποία του είχαν υποσχεθεί βάσει των όρων της Συμφωνίας του Αλγερίου του 1975, αλλά τα οποία το Ιράν δεν είχε παραδώσει ποτέ, με αποτέλεσμα τόσο το Ιράν όσο και το Ιράκ να κηρύξουν τη συνθήκη άκυρη, στις 14 Σεπτεμβρίου και στις 17 Σεπτεμβρίου, αντίστοιχα. Ως αποτέλεσμα, η μόνη εκκρεμής συνοριακή διαφορά μεταξύ Ιράν και Ιράκ κατά τη στιγμή της ιρακινής εισβολής της 22ας Σεπτεμβρίου ήταν το ζήτημα του αν τα ιρανικά πλοία θα έφεραν ιρακινή σημαία και θα πλήρωναν στο Ιράκ τέλη ναυσιπλοΐας για ένα τμήμα του ποταμού Σατ αλ-Αράμπ που εκτείνεται σε αρκετά μίλια.

Πορεία του πολέμου

Το Ιράκ εξαπέλυσε μια πλήρους κλίμακας εισβολή στο Ιράν στις 22 Σεπτεμβρίου 1980. Η ιρακινή πολεμική αεροπορία εξαπέλυσε αιφνιδιαστικές αεροπορικές επιδρομές σε δέκα ιρανικά αεροδρόμια με στόχο την καταστροφή της ιρανικής πολεμικής αεροπορίας. Η επίθεση απέτυχε να βλάψει σημαντικά την ιρανική αεροπορία- προκάλεσε ζημιές σε ορισμένες υποδομές των ιρανικών αεροπορικών βάσεων, αλλά δεν κατάφερε να καταστρέψει σημαντικό αριθμό αεροσκαφών. Η ιρακινή Πολεμική Αεροπορία ήταν σε θέση να χτυπήσει σε βάθος μόνο με μερικά αεροσκάφη MiG-23BN, Tu-22 και Su-20, και το Ιράν είχε κατασκευάσει ανθεκτικά καταφύγια αεροσκαφών όπου αποθηκεύονταν τα περισσότερα από τα πολεμικά αεροσκάφη του.

Την επόμενη ημέρα, το Ιράκ εξαπέλυσε χερσαία εισβολή κατά μήκος ενός μετώπου μήκους 644 χιλιομέτρων με τρεις ταυτόχρονες επιθέσεις. Ο σκοπός της εισβολής, σύμφωνα με τον Σαντάμ, ήταν να αμβλύνει την αιχμή του κινήματος του Χομεϊνί και να ματαιώσει τις προσπάθειές του να εξάγει την ισλαμική του επανάσταση στο Ιράκ και στις χώρες του Περσικού Κόλπου. Ο Σαντάμ ήλπιζε ότι μια επίθεση στο Ιράν θα προκαλούσε τέτοιο πλήγμα στο κύρος του Ιράν που θα οδηγούσε στην πτώση της νέας κυβέρνησης ή τουλάχιστον θα έβαζε τέλος στις εκκλήσεις του Ιράν για την ανατροπή του.

Από τις έξι μεραρχίες του Ιράκ που εισέβαλαν χερσαία, οι τέσσερις στάλθηκαν στο Χουζεστάν, το οποίο βρισκόταν κοντά στο νότιο άκρο των συνόρων, για να αποκόψουν τον Σατ αλ Άραμπ από το υπόλοιπο Ιράν και να δημιουργήσουν μια εδαφική ζώνη ασφαλείας: 22 Οι άλλες δύο μεραρχίες εισέβαλαν στο βόρειο και κεντρικό τμήμα των συνόρων για να αποτρέψουν μια ιρανική αντεπίθεση. Δύο από τις τέσσερις ιρακινές μεραρχίες, μία μηχανοκίνητη και μία τεθωρακισμένη, επιχειρούσαν κοντά στο νότιο άκρο και άρχισαν την πολιορκία των στρατηγικής σημασίας λιμενικών πόλεων Αμπαντάν και Χορραμσχάρ: 22

Οι δύο τεθωρακισμένες μεραρχίες εξασφάλισαν το έδαφος που οριοθετούνταν από τις πόλεις Khorramshahr, Ahvaz, Susangerd και Musian.22 Στο κεντρικό μέτωπο, οι Ιρακινοί κατέλαβαν το Mehran, προχώρησαν προς τους πρόποδες των βουνών Zagros και μπόρεσαν να εμποδίσουν την παραδοσιακή οδό εισβολής Τεχεράνη-Βαγδάτη, εξασφαλίζοντας έδαφος μπροστά από το Qasr-e Shirin του Ιράν. : 23 Στο βόρειο μέτωπο, οι Ιρακινοί επιχείρησαν να δημιουργήσουν μια ισχυρή αμυντική θέση απέναντι από τη Σουλεϊμανίγια για να προστατεύσουν το ιρακινό πετρελαϊκό συγκρότημα του Κιρκούκ. : 23 Οι ιρακινές ελπίδες για μια εξέγερση των εθνοτικών Αράβων του Χουζεστάν απέτυχαν να υλοποιηθούν, καθώς οι περισσότεροι από τους εθνοτικούς Άραβες παρέμειναν πιστοί στο Ιράν. Τα ιρακινά στρατεύματα που προέλαυναν στο Ιράν το 1980 περιγράφηκαν από τον Patrick Brogan ως “κακώς καθοδηγούμενα και χωρίς επιθετικό πνεύμα”:  261 Η πρώτη γνωστή επίθεση με χημικά όπλα από το Ιράκ στο Ιράν έλαβε χώρα πιθανότατα κατά τη διάρκεια των μαχών γύρω από το Susangerd.

Αν και η ιρακινή αεροπορική εισβολή αιφνιδίασε τους Ιρανούς, η ιρανική πολεμική αεροπορία ανταπέδωσε την επόμενη ημέρα με μια μεγάλης κλίμακας επίθεση εναντίον ιρακινών αεροπορικών βάσεων και υποδομών στην επιχείρηση Kaman 99. Ομάδες μαχητικών αεροσκαφών F-4 Phantom και F-5 Tiger επιτέθηκαν σε στόχους σε όλο το Ιράκ, όπως πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, φράγματα, πετροχημικά εργοστάσια και διυλιστήρια πετρελαίου, και συμπεριέλαβαν την αεροπορική βάση της Μοσούλης, τη Βαγδάτη και το διυλιστήριο πετρελαίου του Κιρκούκ. Το Ιράκ αιφνιδιάστηκε από τη σφοδρότητα των αντιποίνων, τα οποία προκάλεσαν στους Ιρακινούς μεγάλες απώλειες και οικονομική αναστάτωση, αλλά και οι Ιρανοί υπέστησαν μεγάλες απώλειες, καθώς έχασαν πολλά αεροσκάφη και πληρώματα από την ιρακινή αεράμυνα.

Τα ελικόπτερα AH-1 Cobra της ιρανικής Αεροπορίας Στρατού άρχισαν επιθέσεις κατά των προελαύνοντων ιρακινών μεραρχιών, μαζί με F-4 Phantom οπλισμένα με πυραύλους AGM-65 Maverick- κατέστρεψαν πολυάριθμα τεθωρακισμένα οχήματα και εμπόδισαν την ιρακινή προέλαση, χωρίς ωστόσο να την ανακόψουν εντελώς. Εν τω μεταξύ, οι ιρακινές αεροπορικές επιθέσεις κατά του Ιράν αποκρούστηκαν από τα ιρανικά μαχητικά αεροσκάφη αναχαίτισης F-14A Tomcat, που χρησιμοποιούσαν πυραύλους AIM-54A Phoenix, τα οποία κατέρριψαν δώδεκα ιρακινά μαχητικά σοβιετικής κατασκευής τις δύο πρώτες ημέρες της μάχης.

Ο ιρανικός τακτικός στρατός, οι αστυνομικές δυνάμεις, οι εθελοντές Basij και οι Φρουροί της Επανάστασης διεξήγαγαν τις επιχειρήσεις τους χωριστά- έτσι, οι ιρακινές δυνάμεις εισβολής δεν αντιμετώπισαν συντονισμένη αντίσταση. Ωστόσο, στις 24 Σεπτεμβρίου, το ιρανικό Πολεμικό Ναυτικό επιτέθηκε στη Βασόρα του Ιράκ, καταστρέφοντας δύο τερματικούς σταθμούς πετρελαίου κοντά στο ιρακινό λιμάνι Al-Faw, γεγονός που μείωσε την ικανότητα του Ιράκ να εξάγει πετρέλαιο. Οι ιρανικές χερσαίες δυνάμεις (αποτελούμενες κυρίως από τους Φρουρούς της Επανάστασης) υποχώρησαν στις πόλεις, όπου έστησαν άμυνα κατά των εισβολέων.

Στις 30 Σεπτεμβρίου, η πολεμική αεροπορία του Ιράν εξαπέλυσε την επιχείρηση Scorch Sword, πλήττοντας και προκαλώντας σοβαρές ζημιές στον σχεδόν ολοκληρωμένο πυρηνικό αντιδραστήρα Osirak κοντά στη Βαγδάτη. Μέχρι την 1η Οκτωβρίου, η Βαγδάτη είχε υποστεί οκτώ αεροπορικές επιθέσεις: 29. Σε απάντηση, το Ιράκ εξαπέλυσε αεροπορικές επιδρομές εναντίον ιρανικών στόχων.

Τα ορεινά σύνορα μεταξύ του Ιράν και του Ιράκ κατέστησαν σχεδόν αδύνατη μια βαθιά χερσαία εισβολή και αντ” αυτού χρησιμοποιήθηκαν αεροπορικές επιδρομές. Τα πρώτα κύματα της εισβολής ήταν μια σειρά από αεροπορικές επιδρομές με στόχο τα ιρανικά αεροδρόμια. Το Ιράκ προσπάθησε επίσης να βομβαρδίσει την Τεχεράνη, την πρωτεύουσα και το κέντρο διοίκησης του Ιράν, για να υποταχθεί.

Στις 22 Σεπτεμβρίου άρχισε μια παρατεταμένη μάχη στην πόλη Khorramshahr, η οποία τελικά άφησε 7.000 νεκρούς από κάθε πλευρά. Αντανακλώντας την αιματηρή φύση του αγώνα, οι Ιρανοί άρχισαν να αποκαλούν την Khorramshahr “Πόλη του αίματος”.

Η μάχη άρχισε με ιρακινές αεροπορικές επιδρομές εναντίον βασικών σημείων και με μηχανοκίνητες μεραρχίες που προέλαυναν προς την πόλη σε σχηματισμό που έμοιαζε με ημισέληνο. Επιβραδύνθηκαν από ιρανικές αεροπορικές επιθέσεις και στρατεύματα των Φρουρών της Επανάστασης με τυφέκια χωρίς ανάκρουση, χειροβομβίδες με ρουκέτες και βόμβες μολότοφ. Οι Ιρανοί πλημμύρισαν τις ελώδεις περιοχές γύρω από την πόλη, αναγκάζοντας τους Ιρακινούς να διασχίσουν στενές λωρίδες γης. Τα ιρακινά άρματα εξαπέλυσαν επιθέσεις χωρίς υποστήριξη πεζικού και πολλά άρματα χάθηκαν από ιρανικές αντιαρματικές ομάδες. Ωστόσο, μέχρι τις 30 Σεπτεμβρίου, οι Ιρακινοί είχαν καταφέρει να απομακρύνουν τους Ιρανούς από τα περίχωρα της πόλης. Την επόμενη ημέρα, οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν επιθέσεις πεζικού και τεθωρακισμένων στην πόλη. Μετά από σκληρές μάχες από σπίτι σε σπίτι, οι Ιρακινοί απωθήθηκαν. Στις 14 Οκτωβρίου, οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν δεύτερη επίθεση. Οι Ιρανοί ξεκίνησαν μια ελεγχόμενη αποχώρηση από την πόλη, δρόμο προς δρόμο. Μέχρι τις 24 Οκτωβρίου, το μεγαλύτερο μέρος της πόλης είχε καταληφθεί και οι Ιρανοί εκκενώθηκαν μέσω του ποταμού Karun. Ορισμένοι αντάρτες παρέμειναν και οι μάχες συνεχίστηκαν μέχρι τις 10 Νοεμβρίου.

Ο λαός του Ιράν, αντί να στραφεί εναντίον της ακόμα αδύναμης Ισλαμικής Δημοκρατίας, συσπειρώθηκε γύρω από τη χώρα του. Υπολογίζεται ότι 200.000 νέοι στρατιώτες είχαν φτάσει στο μέτωπο μέχρι τον Νοέμβριο, πολλοί από αυτούς ιδεολογικά αφοσιωμένοι εθελοντές.

Παρόλο που το Khorramshahr καταλήφθηκε τελικά, η μάχη καθυστέρησε αρκετά τους Ιρακινούς ώστε να επιτρέψει τη μεγάλης κλίμακας ανάπτυξη του ιρανικού στρατού. Τον Νοέμβριο, ο Σαντάμ διέταξε τις δυνάμεις του να προελάσουν προς το Dezful και το Ahvaz και να πολιορκήσουν και τις δύο πόλεις. Ωστόσο, η ιρακινή επίθεση είχε υποστεί σοβαρές ζημιές από τις ιρανικές πολιτοφυλακές και την αεροπορική δύναμη. Η πολεμική αεροπορία του Ιράν είχε καταστρέψει τις αποθήκες ανεφοδιασμού του ιρακινού στρατού και τις προμήθειες καυσίμων και στραγγάλιζε τη χώρα μέσω αεροπορικής πολιορκίας. Οι προμήθειες του Ιράν δεν είχαν εξαντληθεί, παρά τις κυρώσεις, και ο στρατός συχνά κανιβαλιζόταν ανταλλακτικά από άλλο εξοπλισμό και άρχισε να αναζητά ανταλλακτικά στη μαύρη αγορά. Στις 28 Νοεμβρίου, το Ιράν εξαπέλυσε την Επιχείρηση Morvarid (Μαργαριτάρι), μια συνδυασμένη αεροπορική και θαλάσσια επίθεση που κατέστρεψε το 80% του ναυτικού του Ιράκ και όλες τις εγκαταστάσεις ραντάρ του στο νότιο τμήμα της χώρας. Όταν το Ιράκ πολιόρκησε το Αμπαντάν και έσκαψε τα στρατεύματά του γύρω από την πόλη, δεν μπόρεσε να αποκλείσει το λιμάνι, γεγονός που επέτρεψε στο Ιράν να ανεφοδιάζει το Αμπαντάν από τη θάλασσα.

Τα στρατηγικά αποθέματα του Ιράκ είχαν εξαντληθεί και πλέον δεν είχε τη δύναμη να προχωρήσει σε σημαντικές επιθέσεις μέχρι σχεδόν το τέλος του πολέμου. Στις 7 Δεκεμβρίου, ο Χουσεΐν ανακοίνωσε ότι το Ιράκ περνούσε στην άμυνα. Μέχρι το τέλος του 1980, το Ιράκ είχε καταστρέψει περίπου 500 δυτικής κατασκευής ιρανικά άρματα μάχης και είχε αιχμαλωτίσει άλλα 100.

Για τους επόμενους οκτώ μήνες, και οι δύο πλευρές βρίσκονταν σε αμυντική θέση (με εξαίρεση τη μάχη του Dezful), καθώς οι Ιρανοί χρειάζονταν περισσότερο χρόνο για να αναδιοργανώσουν τις δυνάμεις τους μετά τις ζημιές που είχαν προκληθεί από την εκκαθάριση του 1979-80. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι μάχες συνίσταντο κυρίως σε μονομαχίες πυροβολικού και επιδρομές. Το Ιράκ είχε κινητοποιήσει 21 μεραρχίες για την εισβολή, ενώ το Ιράν αντέδρασε με μόλις 13 μεραρχίες του τακτικού στρατού και μία ταξιαρχία. Από τις τακτικές μεραρχίες, μόνο επτά είχαν αναπτυχθεί στα σύνορα. Ο πόλεμος βαλτώθηκε σε πόλεμο χαρακωμάτων τύπου Α” Παγκοσμίου Πολέμου με τανκς και σύγχρονα όπλα του τέλους του 20ού αιώνα. Λόγω της ισχύος των αντιαρματικών όπλων, όπως το RPG-7, οι τεθωρακισμένοι ελιγμοί των Ιρακινών ήταν πολύ δαπανηροί και κατά συνέπεια οχυρώθηκαν τα άρματα μάχης τους σε στατικές θέσεις.

Το Ιράκ άρχισε επίσης να εκτοξεύει πυραύλους Scud στο Dezful και το Ahvaz και χρησιμοποίησε τρομοκρατικούς βομβαρδισμούς για να μεταφέρει τον πόλεμο στον ιρανικό άμαχο πληθυσμό. Το Ιράν εξαπέλυσε δεκάδες “επιθέσεις ανθρώπινου κύματος”.

Στις 5 Ιανουαρίου 1981, το Ιράν είχε αναδιοργανώσει τις δυνάμεις του αρκετά ώστε να εξαπολύσει μια μεγάλης κλίμακας επίθεση, την Επιχείρηση Nasr (Νίκη). Οι Ιρανοί εξαπέλυσαν τη μεγάλη τεθωρακισμένη επίθεσή τους από το Dezful προς την κατεύθυνση του Susangerd, αποτελούμενη από ταξιαρχίες τεθωρακισμένων της 16ης Qazvin, της 77ης Khorasan και της 92ης Khuzestan Armoured Divisions,: 32 Ωστόσο, τα ιρανικά άρματα διέσχισαν τις ιρακινές γραμμές με τα πλευρά τους απροστάτευτα και χωρίς υποστήριξη πεζικού, με αποτέλεσμα να αποκοπούν από τα ιρακινά άρματα. Στην επακόλουθη μάχη του Dezful, οι ιρανικές τεθωρακισμένες μεραρχίες σχεδόν εξοντώθηκαν σε μια από τις μεγαλύτερες μάχες αρμάτων του πολέμου. Όταν τα ιρανικά άρματα προσπάθησαν να κάνουν ελιγμούς, κόλλησαν στη λάσπη των ελών και πολλά άρματα εγκαταλείφθηκαν. Οι Ιρακινοί έχασαν 45 άρματα T-55 και T-62, ενώ οι Ιρανοί έχασαν 100-200 άρματα Chieftain και M-60. Οι δημοσιογράφοι μέτρησαν περίπου 150 κατεστραμμένα ή εγκαταλελειμμένα ιρανικά άρματα μάχης, καθώς και 40 ιρακινά άρματα μάχης. Κατά τη διάρκεια της μάχης σκοτώθηκαν 141 Ιρανοί.

Η μάχη είχε διαταχθεί από τον Ιρανό πρόεδρο Abulhassan Banisadr, ο οποίος ήλπιζε ότι μια νίκη θα μπορούσε να στηρίξει την επιδεινούμενη πολιτική του θέση- αντίθετα, η αποτυχία επιτάχυνε την πτώση του.71 Πολλά από τα προβλήματα του Ιράν προέκυψαν λόγω των πολιτικών εσωτερικών διαμάχης μεταξύ του προέδρου Banisadr, ο οποίος υποστήριζε τον τακτικό στρατό, και των σκληροπυρηνικών που υποστήριζαν το IRGC. Μόλις παραπέμφθηκε και ο ανταγωνισμός έληξε, οι επιδόσεις του ιρανικού στρατού βελτιώθηκαν.

Η κυβέρνηση της Ισλαμικής Δημοκρατίας στο Ιράν αποπροσανατολίστηκε περαιτέρω από τις εσωτερικές συγκρούσεις μεταξύ του καθεστώτος και του Mujahedin e-Khalq (MEK) στους δρόμους των μεγάλων πόλεων του Ιράν τον Ιούνιο του 1981 και ξανά τον Σεπτέμβριο.250-251 Το 1983, το MEK ξεκίνησε μια συμμαχία με το Ιράκ μετά από μια συνάντηση μεταξύ του ηγέτη του MEK Massoud Rajavi και του ιρακινού αναπληρωτή πρωθυπουργού Tariq Aziz.

Το 1984 ο Banisadr εγκατέλειψε τον συνασπισμό λόγω διαφωνίας με τον Rajavi. Το 1986, ο Rajavi μετακόμισε από το Παρίσι στο Ιράκ και δημιούργησε μια βάση στα ιρανικά σύνορα. Η μάχη του Dezful έγινε μια κρίσιμη μάχη στην ιρανική στρατιωτική σκέψη. Δόθηκε λιγότερη έμφαση στο στρατό με τις συμβατικές του τακτικές και περισσότερη έμφαση δόθηκε στους Φρουρούς της Επανάστασης με τις μη συμβατικές τους τακτικές.

Η ιρακινή πολεμική αεροπορία, που είχε υποστεί σοβαρές ζημιές από τους Ιρανούς, μεταφέρθηκε στην αεροπορική βάση H-3 στο δυτικό Ιράκ, κοντά στα σύνορα με την Ιορδανία και μακριά από το Ιράν. Ωστόσο, στις 3 Απριλίου 1981, η ιρανική αεροπορία χρησιμοποίησε οκτώ μαχητικά βομβαρδιστικά F-4 Phantom, τέσσερα F-14 Tomcats, τρία τάνκερ ανεφοδιασμού Boeing 707 και ένα αεροπλάνο διοίκησης Boeing 747 για να εξαπολύσει αιφνιδιαστική επίθεση στην H3, καταστρέφοντας 27-50 ιρακινά μαχητικά και βομβαρδιστικά.

Παρά την επιτυχημένη επίθεση στην αεροπορική βάση H-3 (εκτός από άλλες αεροπορικές επιθέσεις), η ιρανική αεροπορία αναγκάστηκε να ακυρώσει την επιτυχημένη αεροπορική επίθεση 180 ημερών. Επιπλέον, εγκατέλειψαν την προσπάθεια ελέγχου του ιρανικού εναέριου χώρου. Είχαν αποδυναμωθεί σοβαρά από τις κυρώσεις και τις προπολεμικές εκκαθαρίσεις και είχαν υποστεί περαιτέρω ζημιά από μια νέα εκκαθάριση μετά την κρίση καθαίρεσης του προέδρου Μπανισάντρ. Η ιρανική πολεμική αεροπορία δεν μπορούσε να επιβιώσει από περαιτέρω φθορά και αποφάσισε να περιορίσει τις απώλειές της, εγκαταλείποντας τις προσπάθειες ελέγχου του ιρανικού εναέριου χώρου. Η ιρανική πολεμική αεροπορία θα πολεμούσε στο εξής αμυντικά, προσπαθώντας να αποτρέψει τους Ιρακινούς παρά να τους εμπλέξει. Ενώ καθ” όλη τη διάρκεια της περιόδου 1981-1982 η ιρακινή αεροπορία θα παρέμενε αδύναμη, μέσα στα επόμενα χρόνια θα επανεξοπλιστεί και θα επεκταθεί και πάλι και θα αρχίσει να ανακτά τη στρατηγική πρωτοβουλία.

Οι Ιρανοί υπέφεραν από έλλειψη βαρέων όπλων: 225 αλλά διέθεταν μεγάλο αριθμό αφοσιωμένων εθελοντών στρατιωτών, οπότε άρχισαν να χρησιμοποιούν επιθέσεις με ανθρώπινα κύματα εναντίον των Ιρακινών. Συνήθως, μια ιρανική επίθεση ξεκινούσε με κακώς εκπαιδευμένους Basij οι οποίοι εξαπέλυαν τις πρωτογενείς επιθέσεις ανθρώπινου κύματος για να κατακλύσουν μαζικά τα πιο αδύναμα τμήματα των ιρακινών γραμμών (σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και σωματική εκκαθάριση ναρκοπεδίων). Ακολουθούσε το πιο έμπειρο πεζικό των Φρουρών της Επανάστασης, το οποίο θα παραβίαζε τις αποδυναμωμένες ιρακινές γραμμές, και στη συνέχεια ο τακτικός στρατός με τη χρήση μηχανοκίνητων δυνάμεων, οι οποίες θα ελιχθούν μέσα από το ρήγμα και θα προσπαθήσουν να περικυκλώσουν και να νικήσουν τον εχθρό.

Σύμφωνα με τον ιστορικό Stephen C. Pelletiere, η ιδέα των ιρανικών “επιθέσεων ανθρώπινου κύματος” ήταν μια παρανόηση. Αντίθετα, η ιρανική τακτική συνίστατο στη χρήση ομάδων από ομάδες πεζικού 22 ατόμων, οι οποίες κινούνταν προς τα εμπρός για να επιτεθούν σε συγκεκριμένους στόχους. Καθώς οι διμοιρίες προχωρούσαν προς τα εμπρός για να εκτελέσουν τις αποστολές τους, αυτό έδινε την εντύπωση μιας “επίθεσης ανθρώπινου κύματος”. Παρ” όλα αυτά, η ιδέα των “επιθέσεων ανθρώπινου κύματος” παρέμεινε ουσιαστικά συνώνυμη με κάθε μεγάλης κλίμακας μετωπική επίθεση πεζικού που πραγματοποίησε το Ιράν. Χρησιμοποιούνταν μεγάλος αριθμός στρατευμάτων, με στόχο την εξουδετέρωση των ιρακινών γραμμών (συνήθως του πιο αδύναμου τμήματος, που συνήθως επανδρωνόταν από τον ιρακινό λαϊκό στρατό), ανεξαρτήτως απωλειών.

Σύμφωνα με τον πρώην Ιρακινό στρατηγό Ra”ad al-Hamdani, οι ιρανικές κατηγορίες ανθρώπινου κύματος αποτελούνταν από ένοπλους “πολίτες” που μετέφεραν οι ίδιοι το μεγαλύτερο μέρος του απαραίτητου εξοπλισμού τους στη μάχη και συχνά δεν είχαν διοίκηση και έλεγχο και υλικοτεχνική υποστήριξη. Οι επιχειρήσεις διεξάγονταν συχνά κατά τη διάρκεια της νύχτας και οι επιχειρήσεις παραπλάνησης, οι διεισδύσεις και οι ελιγμοί γίνονταν πιο συχνές. Οι Ιρανοί ενίσχυαν επίσης τις δυνάμεις διείσδυσης με νέες μονάδες για να διατηρήσουν τη δυναμική τους. Μόλις εντοπιζόταν ένα αδύναμο σημείο, οι Ιρανοί συγκέντρωναν όλες τις δυνάμεις τους σε εκείνη την περιοχή σε μια προσπάθεια διάρρηξης με επιθέσεις ανθρώπινου κύματος.

Οι επιθέσεις των ανθρώπινων κυμάτων, αν και εξαιρετικά αιματηρές (δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους κατά τη διαδικασία), όταν χρησιμοποιήθηκαν σε συνδυασμό με τη διείσδυση και τον αιφνιδιασμό, προκάλεσαν μεγάλες ιρακινές ήττες. Καθώς οι Ιρακινοί έσκαβαν τα άρματα μάχης και το πεζικό τους σε στατικές, οχυρωμένες θέσεις, οι Ιρανοί κατάφερναν να διασπάσουν τις γραμμές και να περικυκλώσουν ολόκληρες μεραρχίες. Και μόνο το γεγονός ότι οι ιρανικές δυνάμεις χρησιμοποιούσαν πόλεμο ελιγμών από το ελαφρύ πεζικό τους εναντίον στατικών ιρακινών άμυνες ήταν συχνά ο αποφασιστικός παράγοντας στη μάχη. Ωστόσο, η έλλειψη συντονισμού μεταξύ του ιρανικού στρατού και του IRGC και οι ελλείψεις σε βαρύ οπλισμό έπαιξαν επιζήμιο ρόλο, συχνά με το μεγαλύτερο μέρος του πεζικού να μην υποστηρίζεται από πυροβολικό και τεθωρακισμένα.

Αφού η ιρακινή επίθεση σταμάτησε τον Μάρτιο του 1981, δεν υπήρξαν πολλές αλλαγές στο μέτωπο, εκτός από το γεγονός ότι το Ιράν ανακατέλαβε το ύψωμα πάνω από το Σουσανγκέρντ τον Μάιο. Στα τέλη του 1981, το Ιράν επέστρεψε στην επίθεση και ξεκίνησε μια νέα επιχείρηση (Επιχείρηση Samen-ol-A”emeh (Ο Όγδοος Ιμάμης)), τερματίζοντας την ιρακινή πολιορκία του Αμπαντάν στις 27-29 Σεπτεμβρίου 1981: 9 Οι Ιρανοί χρησιμοποίησαν μια συνδυασμένη δύναμη πυροβολικού του τακτικού στρατού με μικρές ομάδες τεθωρακισμένων, υποστηριζόμενη από το πεζικό των Pasdaran (IRGC) και των Basij. Στις 15 Οκτωβρίου, μετά τη διάσπαση της πολιορκίας, μια μεγάλη ιρανική αυτοκινητοπομπή έπεσε σε ενέδρα ιρακινών αρμάτων μάχης και κατά τη διάρκεια της μάχης αρμάτων που ακολούθησε το Ιράν έχασε 20 Chieftains και άλλα τεθωρακισμένα οχήματα και αποσύρθηκε από το έδαφος που είχε προηγουμένως κερδίσει.

Στις 29 Νοεμβρίου 1981, το Ιράν ξεκίνησε την επιχείρηση Tariq al-Qods με τρεις ταξιαρχίες του στρατού και επτά ταξιαρχίες της Φρουράς της Επανάστασης. Οι Ιρακινοί απέτυχαν να περιπολούν σωστά τις κατεχόμενες περιοχές τους και οι Ιρανοί κατασκεύασαν έναν δρόμο 14 χιλιομέτρων μέσα από τους αφύλακτους αμμόλοφους, ξεκινώντας την επίθεσή τους από τα νώτα των Ιρακινών. Η πόλη Μποστάν ανακαταλήφθηκε από τις ιρακινές μεραρχίες μέχρι τις 7 Δεκεμβρίου. 10 Μέχρι τότε ο ιρακινός στρατός αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα ηθικού, τα οποία επιδεινώθηκαν από το γεγονός ότι η επιχείρηση Tariq al-Qods σηματοδότησε την πρώτη χρήση της ιρανικής τακτικής του “ανθρώπινου κύματος”, όπου το ελαφρύ πεζικό της Φρουράς της Επανάστασης επιτέθηκε επανειλημμένα στις ιρακινές θέσεις, συχνά χωρίς την υποστήριξη τεθωρακισμένων ή αεροπορικής ισχύος. Η πτώση του Μποστάν επιδείνωσε τα προβλήματα εφοδιασμού των Ιρακινών, αναγκάζοντάς τους να χρησιμοποιούν μια κυκλική διαδρομή από το Αχβάζ προς τα νότια για τον ανεφοδιασμό των στρατευμάτων τους. Στην επιχείρηση σκοτώθηκαν 6.000 Ιρανοί και πάνω από 2.000 Ιρακινοί.

Οι Ιρακινοί, αντιλαμβανόμενοι ότι οι Ιρανοί σχεδίαζαν επίθεση, αποφάσισαν να τους προλάβουν με την επιχείρηση al-Fawz al-”Azim (Ανώτατη Επιτυχία) στις 19 Μαρτίου. Χρησιμοποιώντας μεγάλο αριθμό αρμάτων μάχης, ελικοπτέρων και μαχητικών αεροσκαφών, επιτέθηκαν στην ιρανική συγκέντρωση γύρω από το πέρασμα Roghabiyeh. Αν και ο Σαντάμ και οι στρατηγοί του υπέθεσαν ότι είχαν επιτύχει, στην πραγματικότητα οι ιρανικές δυνάμεις παρέμειναν πλήρως ανέπαφες. Οι Ιρανοί είχαν συγκεντρώσει μεγάλο μέρος των δυνάμεών τους φέρνοντάς τις απευθείας από τις πόλεις και τα χωριά σε όλο το Ιράν μέσω τρένων, λεωφορείων και ιδιωτικών αυτοκινήτων. Η συγκέντρωση των δυνάμεων δεν έμοιαζε με παραδοσιακή στρατιωτική συγκέντρωση, και παρόλο που οι Ιρακινοί εντόπισαν μια πληθυσμιακή συγκέντρωση κοντά στο μέτωπο, δεν κατάλαβαν ότι επρόκειτο για δύναμη επίθεσης. Ως αποτέλεσμα, ο στρατός του Σαντάμ ήταν απροετοίμαστος για τις ιρανικές επιθέσεις που θα ακολουθούσαν.

Η επόμενη μεγάλη επίθεση του Ιράν, με επικεφαλής τον τότε συνταγματάρχη Ali Sayad Shirazi, ήταν η Επιχείρηση “Αδιαμφισβήτητη Νίκη”. Στις 22 Μαρτίου 1982, το Ιράν εξαπέλυσε μια επίθεση που αιφνιδίασε τις ιρακινές δυνάμεις: χρησιμοποιώντας ελικόπτερα Chinook, προσγειώθηκαν πίσω από τις ιρακινές γραμμές, κατέστειλαν το πυροβολικό τους και κατέλαβαν ένα ιρακινό αρχηγείο. Στη συνέχεια, οι ιρανικοί Basij εξαπέλυσαν επιθέσεις “ανθρώπινου κύματος”, αποτελούμενες από 1.000 μαχητές ανά κύμα. Αν και υπέστησαν βαριές απώλειες, τελικά διέσπασαν τις ιρακινές γραμμές.

Οι Φρουροί της Επανάστασης και ο τακτικός στρατός ακολούθησαν περικυκλώνοντας τις ιρακινές 9η και 10η τεθωρακισμένες μεραρχίες και την 1η μηχανοκίνητη μεραρχία που είχαν στρατοπεδεύσει κοντά στην ιρανική πόλη Shush. Οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν αντεπίθεση χρησιμοποιώντας την 12η τεθωρακισμένη μεραρχία τους για να διασπάσουν την περικύκλωση και να διασώσουν τις περικυκλωμένες μεραρχίες. Τα ιρακινά άρματα δέχθηκαν επίθεση από 95 ιρανικά μαχητικά αεροσκάφη F-4 Phantom και F-5 Tiger, καταστρέφοντας μεγάλο μέρος της μεραρχίας.

Η Επιχείρηση “Αναμφισβήτητη Νίκη” ήταν μια ιρανική νίκη- οι ιρακινές δυνάμεις απομακρύνθηκαν από το Shush, το Dezful και το Ahvaz. Οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις κατέστρεψαν 320-400 ιρακινά άρματα μάχης και τεθωρακισμένα οχήματα σε μια δαπανηρή επιτυχία. Μόνο την πρώτη ημέρα της μάχης, οι Ιρανοί έχασαν 196 άρματα μάχης. Μέχρι τότε, το μεγαλύτερο μέρος της επαρχίας Khuzestan είχε ανακαταληφθεί.

Κατά την προετοιμασία της επιχείρησης Beit ol-Moqaddas, οι Ιρανοί είχαν εξαπολύσει πολυάριθμες αεροπορικές επιδρομές εναντίον αεροπορικών βάσεων του Ιράκ, καταστρέφοντας 47 αεροσκάφη (αυτό έδωσε στους Ιρανούς αεροπορική υπεροχή στο πεδίο της μάχης, ενώ τους επέτρεψε να παρακολουθούν τις κινήσεις των ιρακινών στρατευμάτων.

Στις 29 Απριλίου, το Ιράν ξεκίνησε την επίθεση. 70.000 μέλη των Φρουρών της Επανάστασης και των Basij χτύπησαν σε διάφορους άξονες – Βοστάνη, Susangerd, δυτική όχθη του ποταμού Karun και Ahvaz. Οι Basij εξαπέλυσαν επιθέσεις με ανθρώπινα κύματα, τις οποίες ακολούθησε ο τακτικός στρατός και η υποστήριξη της Επαναστατικής Φρουράς μαζί με τανκς και ελικόπτερα. Υπό την ισχυρή πίεση του Ιράν, οι ιρακινές δυνάμεις υποχώρησαν. Μέχρι τις 12 Μαΐου, το Ιράν είχε εκδιώξει όλες τις ιρακινές δυνάμεις από την περιοχή Susangerd. 36 Οι Ιρανοί συνέλαβαν αρκετές χιλιάδες ιρακινούς στρατιώτες και μεγάλο αριθμό αρμάτων μάχης. Παρ” όλα αυτά, οι Ιρανοί υπέστησαν και πολλές απώλειες, ιδίως μεταξύ των Basij.

Οι Ιρακινοί υποχώρησαν προς τον ποταμό Καρούν, με μόνο το Khorramshahr και μερικές απομακρυσμένες περιοχές να παραμένουν στην κατοχή τους. Ο Σαντάμ διέταξε να τοποθετηθούν 70.000 στρατιώτες γύρω από την πόλη Khorramshahr. Οι Ιρακινοί δημιούργησαν μια βιαστικά κατασκευασμένη αμυντική γραμμή γύρω από την πόλη και τις απομακρυσμένες περιοχές. Για να αποθαρρύνουν τις αποβάσεις αερομεταφερόμενων κομάντος, οι Ιρακινοί τοποθέτησαν επίσης μεταλλικές αιχμές και κατέστρεψαν αυτοκίνητα σε περιοχές που ήταν πιθανό να χρησιμοποιηθούν ως ζώνες αποβίβασης στρατευμάτων. Ο Σαντάμ Χουσεΐν επισκέφθηκε ακόμη και το Khorramshahr σε μια δραματική χειρονομία, ορκίζοντας ότι η πόλη δεν θα παραχωρηθεί ποτέ. Ωστόσο, το μοναδικό σημείο ανεφοδιασμού του Khorramshahr ήταν στην άλλη πλευρά του Shatt al-Arab, και η ιρανική αεροπορία άρχισε να βομβαρδίζει τις γέφυρες ανεφοδιασμού της πόλης, ενώ το πυροβολικό της μηδένισε την πολιορκημένη φρουρά.

Τις πρώτες πρωινές ώρες της 23ης Μαΐου 1982, οι Ιρανοί άρχισαν να κατευθύνονται προς το Khorramshahr μέσω του ποταμού Karun. Σε αυτό το τμήμα της επιχείρησης Beit ol-Moqaddas πρωτοστάτησε η 77η μεραρχία Khorasan με άρματα μάχης μαζί με τους Φρουρούς της Επανάστασης και τους Basij. Οι Ιρανοί χτύπησαν τους Ιρακινούς με καταστροφικές αεροπορικές επιδρομές και μαζικά πυρά πυροβολικού, διέσχισαν τον ποταμό Karun, κατέλαβαν προγεφυρώματα και εξαπέλυσαν επιθέσεις ανθρώπινου κύματος προς την πόλη. Το αμυντικό οδόφραγμα του Σαντάμ κατέρρευσε- σε λιγότερο από 48 ώρες μάχης, η πόλη έπεσε και 19.000 Ιρακινοί παραδόθηκαν στους Ιρανούς. Συνολικά 10.000 Ιρακινοί σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν στο Khorramshahr, ενώ οι Ιρανοί υπέστησαν 30.000 απώλειες. Καθ” όλη τη διάρκεια της επιχείρησης Beit ol-Moqaddas, 33.000 Ιρακινοί στρατιώτες αιχμαλωτίστηκαν από τους Ιρανούς.

Οι μάχες είχαν πλήξει τον ιρακινό στρατό: η δύναμή του μειώθηκε από 210.000 σε 150.000 στρατιώτες- πάνω από 20.000 ιρακινοί στρατιώτες σκοτώθηκαν και πάνω από 30.000 αιχμαλωτίστηκαν- δύο από τις τέσσερις ενεργές τεθωρακισμένες μεραρχίες και τουλάχιστον τρεις μηχανοκίνητες μεραρχίες έπεσαν κάτω από τη δύναμη μιας ταξιαρχίας- και οι Ιρανοί είχαν καταλάβει πάνω από 450 άρματα μάχης και τεθωρακισμένα οχήματα μεταφοράς προσωπικού.

Η ιρακινή πολεμική αεροπορία ήταν επίσης σε κακή κατάσταση: αφού έχασε έως και 55 αεροσκάφη από τις αρχές Δεκεμβρίου 1981, διέθετε μόνο 100 άθικτα μαχητικά-βομβαρδιστικά και αναχαιτιστικά. Ένας αποστάτης που πέταξε με το MiG-21 του στη Συρία τον Ιούνιο του 1982 αποκάλυψε ότι η ιρακινή αεροπορία διέθετε μόνο τρεις μοίρες μαχητικών-βομβαρδιστικών ικανών να πραγματοποιήσουν επιχειρήσεις στο Ιράν. Η Αεροπορία του Ιρακινού Στρατού ήταν σε ελαφρώς καλύτερη κατάσταση και μπορούσε ακόμη να χειρίζεται περισσότερα από 70 ελικόπτερα. Παρά ταύτα, οι Ιρακινοί εξακολουθούσαν να διαθέτουν 3.000 άρματα μάχης, ενώ το Ιράν διέθετε 1.000.

Σε αυτό το σημείο, ο Σαντάμ πίστευε ότι ο στρατός του ήταν πολύ αποθαρρυμένος και κατεστραμμένος για να κρατήσει το Χουζεστάν και μεγάλες εκτάσεις του ιρανικού εδάφους και απέσυρε τις εναπομείνασες δυνάμεις του, μεταφέροντάς τες για άμυνα κατά μήκος των συνόρων. Ωστόσο, τα στρατεύματά του συνέχισαν να καταλαμβάνουν ορισμένες βασικές ιρανικές συνοριακές περιοχές του Ιράν, συμπεριλαμβανομένων των αμφισβητούμενων εδαφών που προκάλεσαν την εισβολή του, ιδίως την υδάτινη οδό Σατ αλ-Αράμπ. Σε απάντηση των αποτυχιών τους κατά των Ιρανών στο Khorramshahr, ο Σαντάμ διέταξε τις εκτελέσεις των στρατηγών Juwad Shitnah και Salah al-Qadhi και των συνταγματαρχών Masa και al-Jalil. Τουλάχιστον δώδεκα άλλοι υψηλόβαθμοι αξιωματικοί εκτελέστηκαν επίσης κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Αυτό έγινε μια όλο και πιο συνηθισμένη τιμωρία για όσους τον απογοήτευαν στη μάχη.

Τον Απρίλιο του 1982, το αντίπαλο μπααθικό καθεστώς στη Συρία, ένα από τα λίγα έθνη που υποστήριζαν το Ιράν, έκλεισε τον αγωγό Κιρκούκ-Μπανιά που επέτρεπε στο ιρακινό πετρέλαιο να φτάσει σε δεξαμενόπλοια στη Μεσόγειο, μειώνοντας τον ιρακινό προϋπολογισμό κατά 5 δισεκατομμύρια δολάρια το μήνα. Ο δημοσιογράφος Πάτρικ Μπρόγκαν έγραψε: “Για λίγο φάνηκε ότι το Ιράκ θα στραγγαλιζόταν οικονομικά πριν ηττηθεί στρατιωτικά”:  260. Το κλείσιμο του αγωγού Κιρκούκ-Μπανίγια από τη Συρία άφησε στο Ιράκ τον αγωγό προς την Τουρκία ως το μοναδικό μέσο εξαγωγής πετρελαίου, μαζί με τη μεταφορά πετρελαίου με βυτιοφόρα στο λιμάνι της Άκαμπα στην Ιορδανία. Ωστόσο, ο τουρκικός αγωγός είχε χωρητικότητα μόνο 500.000 βαρέλια ημερησίως (79.000 m3

Η σφοδρή ιρανική εκστρατεία, η οποία στο αποκορύφωμά της φαινόταν να καθιστά την ανατροπή του σαουδαραβικού καθεστώτος πολεμικό στόχο εφάμιλλο της ήττας του Ιράκ, επηρέασε το Βασίλειο, αλλά όχι όπως ήθελαν οι Ιρανοί: αντί να γίνουν πιο διαλλακτικοί, οι Σαουδάραβες έγιναν πιο σκληροί, πιο σίγουροι για τον εαυτό τους και λιγότερο επιρρεπείς στην αναζήτηση συμβιβασμού.163

Λέγεται ότι η Σαουδική Αραβία θα παρείχε στο Ιράκ 1 δισεκατομμύριο δολάρια μηνιαίως από τα μέσα του 1982.: 160

Το Ιράκ άρχισε να λαμβάνει υποστήριξη από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τις δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν στον Σαντάμ διπλωματική, νομισματική και στρατιωτική υποστήριξη, συμπεριλαμβανομένων μαζικών δανείων, πολιτικής επιρροής και πληροφοριών σχετικά με τις ιρανικές αναπτύξεις που συγκεντρώνονταν από αμερικανικούς κατασκοπευτικούς δορυφόρους. Οι Ιρακινοί βασίστηκαν σε μεγάλο βαθμό στις αμερικανικές δορυφορικές λήψεις και τα αεροπλάνα ραντάρ για να εντοπίσουν τις κινήσεις των ιρανικών στρατευμάτων και επέτρεψαν στο Ιράκ να μετακινήσει στρατεύματα στην περιοχή πριν από τη μάχη.

Με την επιτυχία του Ιράν στο πεδίο της μάχης, οι Ηνωμένες Πολιτείες αύξησαν την υποστήριξή τους προς την ιρακινή κυβέρνηση, παρέχοντας πληροφορίες, οικονομική βοήθεια και εξοπλισμό και οχήματα διπλής χρήσης, καθώς και ομαλοποιώντας τις διακυβερνητικές τους σχέσεις (οι οποίες είχαν διακοπεί κατά τη διάρκεια του Πολέμου των Έξι Ημερών το 1967). Ο πρόεδρος Ρόναλντ Ρέιγκαν αποφάσισε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες “δεν μπορούσαν να επιτρέψουν στο Ιράκ να χάσει τον πόλεμο από το Ιράν” και ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες “θα έκαναν ό,τι ήταν απαραίτητο για να αποτρέψουν το Ιράκ να χάσει”. Τον Μάρτιο του 1982, ο Ρέιγκαν υπέγραψε το Μνημόνιο Μελέτης Εθνικής Ασφάλειας (NSSM) 4-82 -που αποσκοπούσε στην “αναθεώρηση της πολιτικής των ΗΠΑ έναντι της Μέσης Ανατολής”- και τον Ιούνιο ο Ρέιγκαν υπέγραψε μια Οδηγία Αποφάσεων Εθνικής Ασφάλειας (NSDD) που συνυπέγραψε ο αξιωματούχος του NSC Χάουαρντ Τέιτσερ, η οποία καθόριζε: “Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν την πολυτέλεια να επιτρέψουν στο Ιράκ να χάσει τον πόλεμο από το Ιράν”.

Το 1982, ο Ρέιγκαν αφαίρεσε το Ιράκ από τον κατάλογο των χωρών που “υποστηρίζουν την τρομοκρατία” και πούλησε όπλα όπως οβιδοβόλα στο Ιράκ μέσω της Ιορδανίας. Η Γαλλία πούλησε στο Ιράκ όπλα αξίας εκατομμυρίων δολαρίων, συμπεριλαμβανομένων ελικοπτέρων Gazelle, μαχητικών Mirage F-1 και πυραύλων Exocet. Τόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες όσο και η Δυτική Γερμανία πούλησαν στο Ιράκ φυτοφάρμακα και δηλητήρια διπλής χρήσης που θα χρησιμοποιούνταν για τη δημιουργία χημικών όπλων και άλλων όπλων, όπως οι πύραυλοι Roland.

Ταυτόχρονα, η Σοβιετική Ένωση, εξοργισμένη με το Ιράν για την εκκαθάριση και την καταστροφή του κομμουνιστικού κόμματος Tudeh, έστειλε μεγάλα φορτία όπλων στο Ιράκ. Η ιρακινή πολεμική αεροπορία αναπληρώθηκε με σοβιετικά, κινεζικά και γαλλικά μαχητικά αεροσκάφη και επιθετικά

Το Ιράν δεν είχε τα χρήματα για να αγοράσει όπλα στον ίδιο βαθμό με το Ιράκ. Υπολόγιζε στην Κίνα, τη Βόρεια Κορέα, τη Λιβύη, τη Συρία και την Ιαπωνία για την προμήθεια από όπλα και πυρομαχικά μέχρι υλικοτεχνικό και μηχανολογικό εξοπλισμό.

Στις 20 Ιουνίου 1982, ο Σαντάμ ανακοίνωσε ότι ήθελε να ζητήσει ειρήνη και πρότεινε άμεση κατάπαυση του πυρός και αποχώρηση από το ιρανικό έδαφος εντός δύο εβδομάδων. Ο Χομεϊνί απάντησε λέγοντας ότι ο πόλεμος δεν θα τελείωνε μέχρι να εγκαθιδρυθεί νέα κυβέρνηση στο Ιράκ και να καταβληθούν αποζημιώσεις. Διακήρυξε ότι το Ιράν θα εισβάλει στο Ιράκ και δεν θα σταματήσει μέχρις ότου το καθεστώς Μπάαθ αντικατασταθεί από μια ισλαμική δημοκρατία. Το Ιράν υποστήριξε μια εξόριστη κυβέρνηση για το Ιράκ, το Ανώτατο Συμβούλιο της Ισλαμικής Επανάστασης στο Ιράκ, με επικεφαλής τον εξόριστο Ιρακινό κληρικό Μοχάμαντ Μπακέρ αλ-Χακίμ, το οποίο ήταν αφιερωμένο στην ανατροπή του κόμματος Μπάαθ. Στρατολόγησαν αιχμαλώτους πολέμου, αντιφρονούντες, εξόριστους και σιίτες για να ενταχθούν στην Ταξιαρχία Badr, τη στρατιωτική πτέρυγα της οργάνωσης.

Η απόφαση για την εισβολή στο Ιράκ ελήφθη μετά από πολλές συζητήσεις εντός της ιρανικής κυβέρνησης. Η μία παράταξη, αποτελούμενη από τον πρωθυπουργό Mir-Hossein Mousavi, τον υπουργό Εξωτερικών Ali Akbar Velayati, τον πρόεδρο Ali Khamenei, τον αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού στρατηγό Ali Sayad Shirazi καθώς και τον υποστράτηγο Qasem-Ali Zahirnejad, ήθελε να αποδεχθεί την κατάπαυση του πυρός, καθώς το μεγαλύτερο μέρος του ιρανικού εδάφους είχε ανακαταληφθεί. Ειδικότερα, ο στρατηγός Shirazi και ο Zahirnejad ήταν και οι δύο αντίθετοι στην εισβολή στο Ιράκ για υλικοτεχνικούς λόγους και δήλωσαν ότι θα εξέταζαν το ενδεχόμενο παραίτησης εάν “αναρμόδιοι άνθρωποι συνέχιζαν να παρεμβαίνουν στη διεξαγωγή του πολέμου”:  38 Αντίθετη άποψη είχε μια σκληροπυρηνική φράξια υπό την ηγεσία των κληρικών του Ανώτατου Συμβουλίου Άμυνας, ηγέτης της οποίας ήταν ο πολιτικά ισχυρός πρόεδρος της Μετζλίς Ακμπάρ Χασεμί Ραφσαντζανί.

Το Ιράν ήλπιζε επίσης ότι οι επιθέσεις τους θα πυροδοτούσαν μια εξέγερση κατά της διακυβέρνησης του Σαντάμ από τον σιιτικό και κουρδικό πληθυσμό του Ιράκ, με πιθανό αποτέλεσμα την πτώση του. Το πέτυχαν με τον κουρδικό πληθυσμό, αλλά όχι με τον σιιτικό. Το Ιράν είχε συλλάβει μεγάλες ποσότητες ιρακινού εξοπλισμού (αρκετές για τη δημιουργία πολλών ταγμάτων αρμάτων μάχης, το Ιράν είχε και πάλι 1.000 άρματα μάχης) και κατάφερε επίσης να προμηθευτεί κρυφά και ανταλλακτικά.

Σε μια συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου στη Βαγδάτη, ο υπουργός Υγείας Ριάντ Ιμπραήμ Χουσεΐν πρότεινε ότι ο Σαντάμ θα μπορούσε να παραιτηθεί προσωρινά ως τρόπος να διευκολύνει το Ιράν προς την κατεύθυνση της κατάπαυσης του πυρός και στη συνέχεια να επανέλθει στην εξουσία. 147 Ο Σαντάμ, ενοχλημένος, ρώτησε αν κάποιος άλλος στο υπουργικό συμβούλιο συμφωνούσε με την ιδέα του υπουργού Υγείας. Όταν κανείς δεν σήκωσε το χέρι του για να τον υποστηρίξει, συνόδευσε τον Ριάντ Χουσεΐν στο διπλανό δωμάτιο, έκλεισε την πόρτα και τον πυροβόλησε με το πιστόλι του. 147 Ο Σαντάμ επέστρεψε στην αίθουσα και συνέχισε τη συνεδρίασή του.

Ως επί το πλείστον, το Ιράκ παρέμεινε σε αμυντική θέση για τα επόμενα πέντε χρόνια, μη μπορώντας και μη θέλοντας να εξαπολύσει σημαντικές επιθέσεις, ενώ το Ιράν εξαπέλυσε περισσότερες από 70 επιθέσεις. Η στρατηγική του Ιράκ άλλαξε από το να κρατάει εδάφη στο Ιράν στο να αρνείται στο Ιράν οποιαδήποτε σημαντικά κέρδη στο Ιράκ (καθώς και να κρατάει αμφισβητούμενα εδάφη κατά μήκος των συνόρων). Ο Σαντάμ άρχισε μια πολιτική ολοκληρωτικού πολέμου, προσανατολίζοντας το μεγαλύτερο μέρος της χώρας του στην άμυνα κατά του Ιράν. Μέχρι το 1988, το Ιράκ ξόδευε το 40-75% του ΑΕΠ του σε στρατιωτικό εξοπλισμό. Ο Σαντάμ είχε επίσης υπερδιπλασιάσει το μέγεθος του ιρακινού στρατού, από 200.000 στρατιώτες (12 μεραρχίες και τρεις ανεξάρτητες ταξιαρχίες) σε 500.000 (23 μεραρχίες και εννέα ταξιαρχίες). Το Ιράκ άρχισε επίσης να εξαπολύει αεροπορικές επιδρομές εναντίον ιρανικών συνοριακών πόλεων, αυξάνοντας σημαντικά την πρακτική αυτή μέχρι το 1984. Μέχρι το τέλος του 1982, το Ιράκ είχε εφοδιαστεί με νέο σοβιετικό και κινεζικό υλικό και ο χερσαίος πόλεμος εισήλθε σε νέα φάση. Το Ιράκ χρησιμοποίησε νεοαποκτηθέντα άρματα μάχης Τ-55, Τ-62 και Τ-72 (καθώς και κινεζικά αντίγραφα), εκτοξευτές ρουκετών BM-21 που τοποθετούνται σε φορτηγά και ελικόπτερα Mi-24 για να προετοιμάσει μια σοβιετικού τύπου άμυνα τριών γραμμών, γεμάτη με εμπόδια όπως συρματοπλέγματα, ναρκοπέδια, οχυρωμένες θέσεις και καταφύγια. Το Σώμα Μηχανικού Μάχης κατασκεύασε γέφυρες πάνω από υδάτινα εμπόδια, τοποθέτησε ναρκοπέδια, έστησε χωμάτινα αναχώματα, έσκαψε χαρακώματα, κατασκεύασε φωλιές πολυβόλων και προετοίμασε νέες γραμμές άμυνας και οχυρώσεις:  2

Το Ιράκ άρχισε να επικεντρώνεται στη χρήση της άμυνας σε βάθος για να νικήσει τους Ιρανούς. Το Ιράκ δημιούργησε πολλαπλές στατικές γραμμές άμυνας για να αιμορραγούν οι Ιρανοί μέσω του μεγέθους τους. Όταν αντιμετώπιζαν μεγάλη ιρανική επίθεση, όπου τα ανθρώπινα κύματα θα ξεπερνούσαν τις προωθημένες οχυρωμένες άμυνες πεζικού του Ιράκ, οι Ιρακινοί συχνά υποχωρούσαν, αλλά οι στατικές τους άμυνες αιμορραγούσαν τους Ιρανούς και τους διοχέτευαν προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις, παρασύροντάς τους σε παγίδες ή θύλακες. Οι ιρακινές αεροπορικές επιθέσεις και οι επιθέσεις πυροβολικού θα καθήλωναν στη συνέχεια τους Ιρανούς, ενώ τα άρματα μάχης και οι επιθέσεις μηχανοκίνητου πεζικού με τη χρήση κινητού πολέμου θα τους απώθησαν. Μερικές φορές, οι Ιρακινοί εξαπέλυαν “δοκιμαστικές επιθέσεις” στις ιρανικές γραμμές για να τους προκαλέσουν να εξαπολύσουν τις επιθέσεις τους νωρίτερα. Ενώ οι ιρανικές επιθέσεις ανθρώπινου κύματος ήταν επιτυχείς εναντίον των σκαμμένων ιρακινών δυνάμεων στο Χουζεστάν, δυσκολεύτηκαν να διαπεράσουν την άμυνα του Ιράκ σε γραμμές βάθους. Το Ιράκ είχε ένα υλικοτεχνικό πλεονέκτημα στην άμυνά του: το μέτωπο βρισκόταν κοντά στις κύριες ιρακινές βάσεις και αποθήκες όπλων, επιτρέποντας στον στρατό του να προμηθεύεται αποτελεσματικά. 260, 265. Αντίθετα, το μέτωπο στο Ιράν βρισκόταν σε σημαντική απόσταση από τις κύριες ιρανικές βάσεις και αποθήκες όπλων, και ως εκ τούτου, τα ιρανικά στρατεύματα και οι προμήθειες έπρεπε να ταξιδέψουν μέσα από ορεινούς όγκους πριν φτάσουν στο μέτωπο. 260.

Επιπλέον, η στρατιωτική ισχύς του Ιράν αποδυναμώθηκε και πάλι από μεγάλες εκκαθαρίσεις το 1982, που προέκυψαν από άλλη μια υποτιθέμενη απόπειρα πραξικοπήματος.

Οι Ιρανοί στρατηγοί ήθελαν να εξαπολύσουν ολομέτωπη επίθεση στη Βαγδάτη και να την καταλάβουν πριν οι ελλείψεις σε όπλα συνεχίσουν να εκδηλώνονται περαιτέρω. Αντ” αυτού, αυτό απορρίφθηκε ως ανέφικτο και αποφασίστηκε να καταληφθεί η μία περιοχή του Ιράκ μετά την άλλη με την ελπίδα ότι μια σειρά από πλήγματα που θα επιφέρει κυρίως το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης θα εξαναγκάσει σε πολιτική λύση του πολέμου (συμπεριλαμβανομένης της πλήρους αποχώρησης του Ιράκ από τα αμφισβητούμενα εδάφη κατά μήκος των συνόρων).

Οι Ιρανοί σχεδίασαν την επίθεσή τους στο νότιο Ιράκ, κοντά στη Βασόρα. Ονομάστηκε Επιχείρηση Ραμαζάνι, συμμετείχαν πάνω από 180.000 στρατιώτες και από τις δύο πλευρές και ήταν μία από τις μεγαλύτερες χερσαίες μάχες μετά τον Β” Παγκόσμιο Πόλεμο: 3 Η στρατηγική των Ιρανών υπαγόρευε ότι θα εξαπέλυαν την κύρια επίθεσή τους στο πιο αδύναμο σημείο των ιρακινών γραμμών- ωστόσο, οι Ιρακινοί είχαν ενημερωθεί για τα σχέδια μάχης του Ιράν και μετέφεραν όλες τις δυνάμεις τους στην περιοχή που σχεδίαζαν να επιτεθούν οι Ιρανοί. Οι Ιρακινοί εξοπλίστηκαν με δακρυγόνα για να τα χρησιμοποιήσουν εναντίον του εχθρού, κάτι που θα αποτελούσε την πρώτη σημαντική χρήση χημικού πολέμου κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, ρίχνοντας στο χάος μια ολόκληρη επιτιθέμενη μεραρχία.

Πάνω από 100.000 Φρουροί της Επανάστασης και εθελοντικές δυνάμεις Basij επιτέθηκαν προς τις ιρακινές γραμμές. Τα ιρακινά στρατεύματα είχαν οχυρωθεί σε τρομερή άμυνα και είχαν δημιουργήσει ένα δίκτυο από καταφύγια και θέσεις πυροβολικού. Οι Basij χρησιμοποίησαν ανθρώπινα κύματα και χρησιμοποιήθηκαν ακόμη και για να καθαρίσουν σωματικά τα ιρακινά ναρκοπέδια και να επιτρέψουν στους Φρουρούς της Επανάστασης να προελάσουν. Οι μαχητές ήρθαν τόσο κοντά ο ένας στον άλλο, ώστε οι Ιρανοί ήταν σε θέση να επιβιβαστούν σε ιρακινά άρματα μάχης και να ρίξουν χειροβομβίδες μέσα στα κύτη τους. Μέχρι την όγδοη ημέρα, οι Ιρανοί είχαν κερδίσει 16 χιλιόμετρα στο εσωτερικό του Ιράκ και είχαν καταλάβει αρκετές οδούς. Οι Φρουροί της Επανάστασης του Ιράν χρησιμοποίησαν επίσης τα άρματα T-55 που είχαν καταλάβει σε προηγούμενες μάχες.

Ωστόσο, οι επιθέσεις σταμάτησαν και οι Ιρανοί στράφηκαν σε αμυντικά μέτρα. Βλέποντας αυτό, το Ιράκ χρησιμοποίησε τα ελικόπτερά του Mi-25, μαζί με ελικόπτερα Gazelle οπλισμένα με Euromissile HOT, εναντίον φάλαγγες ιρανικού μηχανοκίνητου πεζικού και αρμάτων μάχης. Αυτές οι ομάδες ελικοπτέρων “κυνηγών-δολοφόνων”, οι οποίες είχαν σχηματιστεί με τη βοήθεια ανατολικογερμανών συμβούλων, αποδείχθηκαν πολύ δαπανηρές για τους Ιρανούς. Αεροπορικές αερομαχίες σημειώθηκαν μεταξύ ιρακινών MiG και ιρανικών F-4 Phantom.

Στις 16 Ιουλίου, το Ιράν προσπάθησε ξανά βορειότερα και κατάφερε να απωθήσει τους Ιρακινούς. Ωστόσο, μόλις 13 χλμ. από τη Βασόρα, οι ανεπαρκώς εξοπλισμένες ιρανικές δυνάμεις περικυκλώθηκαν από τρεις πλευρές από Ιρακινούς με βαρύ οπλισμό. Ορισμένοι αιχμαλωτίστηκαν, ενώ πολλοί σκοτώθηκαν. Μόνο μια επίθεση της τελευταίας στιγμής από ιρανικά ελικόπτερα AH-1 Cobra εμπόδισε τους Ιρακινούς να καταδιώξουν τους Ιρανούς. Τρεις ακόμη παρόμοιες επιθέσεις σημειώθηκαν γύρω από την περιοχή του δρόμου Khorramshahr-Βαγδάτη προς το τέλος του μήνα, αλλά καμία δεν ήταν σημαντικά επιτυχής. Το Ιράκ είχε συγκεντρώσει τρεις τεθωρακισμένες μεραρχίες, την 3η, την 9η και τη 10η, ως δύναμη αντεπίθεσης για να επιτεθεί σε τυχόν διεισδύσεις. Κατάφεραν να νικήσουν τις ιρανικές διεισδύσεις, αλλά υπέστησαν βαριές απώλειες. Ειδικά η 9η τεθωρακισμένη μεραρχία έπρεπε να διαλυθεί και δεν ανασυγκροτήθηκε ποτέ. Ο συνολικός απολογισμός των απωλειών είχε φτάσει να περιλαμβάνει 80.000 στρατιώτες και αμάχους. 400 ιρανικά άρματα μάχης και τεθωρακισμένα οχήματα καταστράφηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, ενώ το Ιράκ έχασε όχι λιγότερα από 370 άρματα μάχης.

Μετά την αποτυχία του Ιράν στην επιχείρηση Ραμαζάνι, πραγματοποίησαν μόνο μερικές μικρότερες επιθέσεις. Το Ιράν εξαπέλυσε δύο περιορισμένες επιθέσεις με στόχο την ανάκτηση των λόφων Sumar και την απομόνωση του ιρακινού θύλακα στο Naft shahr στα διεθνή σύνορα, τα οποία αποτελούσαν μέρος των αμφισβητούμενων εδαφών που εξακολουθούσαν να βρίσκονται υπό ιρακινή κατοχή. Στη συνέχεια στόχευσαν στην κατάληψη της ιρακινής συνοριακής πόλης Mandali. Σχεδίαζαν να αιφνιδιάσουν τους Ιρακινούς χρησιμοποιώντας πολιτοφύλακες Basij, στρατιωτικά ελικόπτερα και κάποιες τεθωρακισμένες δυνάμεις, στη συνέχεια να επεκτείνουν τις άμυνές τους και ενδεχομένως να τις διασπάσουν για να ανοίξουν έναν δρόμο προς τη Βαγδάτη για μελλοντική εκμετάλλευση. Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Muslim ibn Aqil (1-7 Οκτωβρίου), το Ιράν ανέκτησε 150 km2 (58 τετραγωνικά μίλια) αμφισβητούμενου εδάφους που εκτείνονταν στα διεθνή σύνορα και έφτασε στα περίχωρα του Μαντάλι πριν ανακοπεί από επιθέσεις ιρακινών ελικοπτέρων και τεθωρακισμένων. Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Muharram (1-21 Νοεμβρίου), οι Ιρανοί κατέλαβαν μέρος της πετρελαιοπηγής Bayat με τη βοήθεια των μαχητικών αεροσκαφών και ελικοπτέρων τους, καταστρέφοντας 105 ιρακινά άρματα μάχης, 70 APC και 7 αεροπλάνα με λίγες απώλειες. Παραλίγο να διαπεράσουν τις ιρακινές γραμμές, αλλά απέτυχαν να καταλάβουν το Μαντάλι, αφού οι Ιρακινοί έστειλαν ενισχύσεις, συμπεριλαμβανομένων ολοκαίνουργιων αρμάτων T-72, τα οποία διέθεταν θωράκιση που δεν μπορούσε να διατρηθεί από μπροστά από ιρανικούς πυραύλους TOW. Η ιρανική προέλαση παρεμποδίστηκε επίσης από τις έντονες βροχοπτώσεις. 3.500 Ιρακινοί και άγνωστος αριθμός Ιρανών έχασαν τη ζωή τους, με μικρά μόνο κέρδη για το Ιράν.

Μετά την αποτυχία των καλοκαιρινών επιθέσεων του 1982, το Ιράν πίστευε ότι μια μεγάλη προσπάθεια σε όλο το εύρος του μετώπου θα έδινε τη νίκη. Κατά τη διάρκεια του 1983, οι Ιρανοί εξαπέλυσαν πέντε μεγάλες επιθέσεις κατά μήκος του μετώπου, αν και καμία δεν σημείωσε ουσιαστική επιτυχία, καθώς οι Ιρανοί οργάνωσαν πιο μαζικές επιθέσεις “ανθρώπινου κύματος”. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, υπολογιζόταν ότι όχι περισσότερα από 70 ιρανικά μαχητικά αεροσκάφη εξακολουθούσαν να είναι επιχειρησιακά ανά πάσα στιγμή- το Ιράν διέθετε τις δικές του εγκαταστάσεις επισκευής ελικοπτέρων, που είχαν απομείνει από την περίοδο πριν από την επανάσταση, και έτσι χρησιμοποιούσε συχνά ελικόπτερα για την εγγύς αεροπορική υποστήριξη. Οι Ιρανοί πιλότοι μαχητικών αεροσκαφών είχαν ανώτερη εκπαίδευση σε σύγκριση με τους Ιρακινούς συναδέλφους τους (καθώς οι περισσότεροι είχαν εκπαιδευτεί από Αμερικανούς αξιωματικούς πριν από την επανάσταση του 1979) και θα συνέχιζαν να κυριαρχούν στη μάχη. Ωστόσο, οι ελλείψεις αεροσκαφών, το μέγεθος της αμυνόμενης επικράτειας

Στην επιχείρηση “Πριν από την αυγή”, που ξεκίνησε στις 6 Φεβρουαρίου 1983, οι Ιρανοί μετατόπισαν την εστίασή τους από τον νότιο στον κεντρικό και βόρειο τομέα. Χρησιμοποιώντας 200.000 στρατιώτες της “τελευταίας εφεδρείας” των Φρουρών της Επανάστασης, το Ιράν επιτέθηκε κατά μήκος ενός τμήματος 40 χιλιομέτρων κοντά στην αλ-Αμάρα του Ιράκ, περίπου 200 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Βαγδάτης, σε μια προσπάθεια να φτάσει στους αυτοκινητόδρομους που συνδέουν το βόρειο με το νότιο Ιράκ. Η επίθεση ανακόπηκε λόγω των 60 χιλιομέτρων (37 μίλια) λοφώδους πλαγιάς, δασών και χειμάρρων ποταμών που κάλυπταν το δρόμο προς την αλ-Αμάρα, αλλά οι Ιρακινοί δεν μπόρεσαν να αναγκάσουν τους Ιρανούς να υποχωρήσουν. Το Ιράν κατεύθυνε το πυροβολικό στη Βασόρα, την Αλ Αμάρα και το Μαντάλι.

Οι Ιρανοί υπέστησαν μεγάλο αριθμό απωλειών καθαρίζοντας ναρκοπέδια και παραβιάζοντας ιρακινές αντιαρματικές νάρκες, τις οποίες οι Ιρακινοί μηχανικοί δεν ήταν σε θέση να αντικαταστήσουν. Μετά από αυτή τη μάχη, το Ιράν μείωσε τη χρήση των επιθέσεων με ανθρώπινα κύματα, αν και εξακολουθούσαν να αποτελούν βασική τακτική καθώς συνεχιζόταν ο πόλεμος.

Τον Απρίλιο του 1983 πραγματοποιήθηκαν περαιτέρω ιρανικές επιθέσεις στον βόρειο-κεντρικό τομέα Μαντάλι-Βαγδάτη, αλλά αποκρούστηκαν από ιρακινές μηχανοκίνητες μεραρχίες και μεραρχίες πεζικού. Οι απώλειες ήταν υψηλές και μέχρι το τέλος του 1983, υπολογίζεται ότι είχαν σκοτωθεί 120.000 Ιρανοί και 60.000 Ιρακινοί. Το Ιράν, ωστόσο, είχε το πλεονέκτημα στον πόλεμο φθοράς- το 1983, το Ιράν είχε εκτιμώμενο πληθυσμό 43,6 εκατομμυρίων έναντι 14,8 εκατομμυρίων του Ιράκ, και η διαφορά συνέχισε να αυξάνεται καθ” όλη τη διάρκεια του πολέμου. 2

Από τις αρχές του 1983-1984, το Ιράν εξαπέλυσε μια σειρά τεσσάρων επιχειρήσεων Valfajr (Αυγή) (που τελικά έφτασαν τις 10). Κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης Dawn-1, στις αρχές Φεβρουαρίου 1983, 50.000 ιρανικές δυνάμεις επιτέθηκαν δυτικά από το Dezful και βρέθηκαν αντιμέτωπες με 55.000 ιρακινές δυνάμεις. Ο ιρανικός στόχος ήταν να αποκοπεί ο δρόμος από τη Βασόρα προς τη Βαγδάτη στον κεντρικό τομέα. Οι Ιρακινοί πραγματοποίησαν 150 αεροπορικές επιδρομές εναντίον των Ιρανών και μάλιστα βομβάρδισαν το Dezful, το Ahvaz και το Khorramshahr σε αντίποινα. Η ιρακινή αντεπίθεση διαλύθηκε από την 92η Τεθωρακισμένη Μεραρχία του Ιράν.

Κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης “Αυγή-2”, οι Ιρανοί διηύθυναν τις εξεγερτικές επιχειρήσεις μέσω αντιπροσώπων τον Απρίλιο του 1983, υποστηρίζοντας τους Κούρδους στο βορρά. Με την υποστήριξη των Κούρδων, οι Ιρανοί επιτέθηκαν στις 23 Ιουλίου 1983, καταλαμβάνοντας την ιρακινή πόλη Haj Omran και διατηρώντας την απέναντι σε μια ιρακινή αντεπίθεση με δηλητηριώδη αέρια. Η επιχείρηση αυτή υποκίνησε το Ιράκ να πραγματοποιήσει αργότερα αδιάκριτες χημικές επιθέσεις εναντίον των Κούρδων. Οι Ιρανοί επιχείρησαν να εκμεταλλευτούν περαιτέρω τις δραστηριότητες στο βορρά στις 30 Ιουλίου 1983, κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Dawn-3. Το Ιράν είδε μια ευκαιρία να σαρώσει τις ιρακινές δυνάμεις που έλεγχαν τους δρόμους μεταξύ των ιρανικών ορεινών συνοριακών πόλεων Μεχράν, Ντεχλοράν και Ελάμ. Το Ιράκ εξαπέλυσε αεροπορικές επιδρομές και εξόπλισε επιθετικά ελικόπτερα με χημικές κεφαλές- αν και αναποτελεσματική, κατέδειξε τόσο το αυξανόμενο ενδιαφέρον του ιρακινού γενικού επιτελείου όσο και του Σαντάμ για τη χρήση χημικών όπλων. Στο τέλος, είχαν σκοτωθεί 17.000 άτομα και από τις δύο πλευρές, χωρίς κανένα κέρδος για καμία από τις δύο χώρες.

Το επίκεντρο της επιχείρησης “Αυγή-4” τον Σεπτέμβριο του 1983 ήταν ο βόρειος τομέας στο ιρανικό Κουρδιστάν. Τρεις ιρανικές τακτικές μεραρχίες, η Φρουρά της Επανάστασης και στοιχεία του Δημοκρατικού Κόμματος του Κουρδιστάν (KDP) συγκεντρώθηκαν στο Marivan και το Sardasht σε μια κίνηση που θα απειλούσε τη μεγάλη ιρακινή πόλη Suleimaniyah. Η στρατηγική του Ιράν ήταν να πιέσει τις κουρδικές φυλές να καταλάβουν την κοιλάδα Banjuin, η οποία βρισκόταν σε απόσταση 45 χιλιομέτρων από τη Suleimaniyah και 140 χιλιομέτρων από τις πετρελαιοπηγές του Κιρκούκ. Για να ανακόψει το κύμα, το Ιράκ ανέπτυξε επιθετικά ελικόπτερα Mi-8 εξοπλισμένα με χημικά όπλα και εκτέλεσε 120 εξόδους εναντίον της ιρανικής δύναμης, η οποία τους σταμάτησε 15 χλμ. μέσα στο ιρακινό έδαφος. 5.000 Ιρανοί και 2.500 Ιρακινοί έχασαν τη ζωή τους. Το Ιράν κέρδισε 110 km2 (42 τετραγωνικά μίλια) του εδάφους του πίσω στο βορρά, κέρδισε 15 km2 (5,8 τετραγωνικά μίλια) ιρακινής γης και αιχμαλώτισε 1.800 ιρακινούς αιχμαλώτους, ενώ το Ιράκ εγκατέλειψε μεγάλες ποσότητες πολύτιμων όπλων και πολεμικού υλικού στο πεδίο της μάχης. Το Ιράκ απάντησε σε αυτές τις απώλειες με την εκτόξευση μιας σειράς πυραύλων SCUD-B στις πόλεις Dezful, Masjid Soleiman και Behbehan. Η χρήση πυροβολικού από το Ιράν εναντίον της Βασόρας ενώ οι μάχες στο βορρά μαίνονταν δημιούργησε πολλαπλά μέτωπα, τα οποία ουσιαστικά προκαλούσαν σύγχυση και εξάντλησαν το Ιράκ.

Προηγουμένως, οι Ιρανοί ήταν περισσότεροι από τους Ιρακινούς στο πεδίο της μάχης, αλλά το Ιράκ επέκτεινε τη στρατιωτική του επιστράτευση (ακολουθώντας πολιτική ολοκληρωτικού πολέμου) και το 1984 οι στρατοί ήταν ίσοι σε μέγεθος. Μέχρι το 1986, το Ιράκ είχε διπλάσιο αριθμό στρατιωτών από το Ιράν. Μέχρι το 1988, το Ιράκ θα διέθετε 1 εκατομμύριο στρατιώτες, γεγονός που του έδινε τον τέταρτο μεγαλύτερο στρατό στον κόσμο. Κάποιος από τον εξοπλισμό τους, όπως τα τανκς, υπερέβαινε τον εξοπλισμό των Ιρανών τουλάχιστον κατά πέντε προς ένα. Οι Ιρανοί διοικητές, ωστόσο, παρέμεναν πιο ικανοί από άποψη τακτικής.

Μετά τις επιχειρήσεις Dawn, το Ιράν προσπάθησε να αλλάξει τακτική. Εν όψει της αυξανόμενης ιρακινής άμυνας σε βάθος, καθώς και του αυξημένου οπλισμού και του ανθρώπινου δυναμικού, το Ιράν δεν μπορούσε πλέον να βασίζεται σε απλές επιθέσεις με ανθρώπινα κύματα. Οι ιρανικές επιθέσεις έγιναν πιο πολύπλοκες και περιλάμβαναν εκτεταμένο πόλεμο ελιγμών με τη χρήση κυρίως ελαφρού πεζικού. Το Ιράν εξαπέλυε συχνές και μερικές φορές μικρότερες επιθέσεις για να κερδίσει σιγά-σιγά έδαφος και να εξαντλήσει τους Ιρακινούς μέσω της φθοράς. Ήθελαν να οδηγήσουν το Ιράκ σε οικονομική αποτυχία σπαταλώντας χρήματα για όπλα και πολεμική κινητοποίηση, και να εξαντλήσουν τον μικρότερο πληθυσμό του με την αφαίμαξή του, εκτός από τη δημιουργία αντικυβερνητικής εξέγερσης (είχαν επιτυχία στο Κουρδιστάν, αλλά όχι στο νότιο Ιράκ). Το Ιράν υποστήριξε επίσης τις επιθέσεις τους με βαρύ οπλισμό όταν ήταν δυνατόν και με καλύτερο σχεδιασμό (αν και το κύριο βάρος των μαχών εξακολουθούσε να πέφτει στο πεζικό). Ο στρατός και οι Φρουροί της Επανάστασης συνεργάζονταν καλύτερα καθώς βελτιωνόταν η τακτική τους. Οι επιθέσεις με ανθρώπινα κύματα έγιναν λιγότερο συχνές (αν και εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται). Για να εξουδετερώσει το ιρακινό πλεονέκτημα της άμυνας σε βάθος, των στατικών θέσεων και της βαριάς δύναμης πυρός, το Ιράν άρχισε να επικεντρώνεται στη μάχη σε περιοχές όπου οι Ιρακινοί δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τα βαριά τους όπλα, όπως έλη, κοιλάδες και βουνά, και να χρησιμοποιεί συχνά τακτικές διείσδυσης.

Το Ιράν άρχισε να εκπαιδεύει στρατεύματα στη διείσδυση, την περιπολία, τη νυχτερινή μάχη, τον πόλεμο σε βάλτους και τον ορεινό πόλεμο. Άρχισαν επίσης να εκπαιδεύουν χιλιάδες κομάντος των Φρουρών της Επανάστασης στον αμφίβιο πόλεμο, καθώς το νότιο Ιράκ είναι βαλτώδες και γεμάτο υγροτόπους. Το Ιράν χρησιμοποιούσε ταχύπλοα σκάφη για να διασχίσει τα έλη και τους ποταμούς στο νότιο Ιράκ και αποβίβαζε στρατεύματα στις απέναντι όχθες, όπου έσκαβαν και έστηναν γέφυρες με πόντονες πάνω από τα ποτάμια και τους υγροτόπους για να επιτρέπουν τη διέλευση βαρέων στρατευμάτων και προμηθειών. Το Ιράν έμαθε επίσης να ενσωματώνει ξένες αντάρτικες μονάδες ως μέρος των στρατιωτικών του επιχειρήσεων. Στο βόρειο μέτωπο, το Ιράν άρχισε να συνεργάζεται σε μεγάλο βαθμό με τους Πεσμεργκά, τους Κούρδους αντάρτες. Ιρανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι οργάνωσαν τους Κούρδους σε ομάδες επιδρομών των 12 ανταρτών, οι οποίες θα επιτίθονταν σε ιρακινές θέσεις διοίκησης, σχηματισμούς στρατευμάτων, υποδομές (συμπεριλαμβανομένων δρόμων και γραμμών ανεφοδιασμού) και κυβερνητικά κτίρια. Τα διυλιστήρια πετρελαίου του Κιρκούκ έγιναν αγαπημένος στόχος και συχνά χτυπήθηκαν από αυτοσχέδιες ρουκέτες των Πεσμεργκά.

Μέχρι το 1984, οι ιρανικές χερσαίες δυνάμεις είχαν αναδιοργανωθεί αρκετά καλά ώστε η Φρουρά της Επανάστασης να ξεκινήσει την Επιχείρηση Kheibar, η οποία διήρκεσε από τις 24 Φεβρουαρίου έως τις 19 Μαρτίου.171 Στις 15 Φεβρουαρίου 1984, οι Ιρανοί άρχισαν να εξαπολύουν επιθέσεις εναντίον του κεντρικού τμήματος του μετώπου, όπου είχε αναπτυχθεί το Δεύτερο Σώμα Στρατού του Ιράκ: 250.000 Ιρακινοί αντιμετώπισαν 250.000 Ιρανούς. Στόχος αυτής της νέας μεγάλης επίθεσης ήταν η κατάληψη της Εθνικής Οδού Βασόρας-Βαγδάτης, αποκόπτοντας τη Βασόρα από τη Βαγδάτη και θέτοντας τις βάσεις για μια ενδεχόμενη επίθεση στην πόλη. Η ιρακινή ανώτατη διοίκηση είχε υποθέσει ότι οι ελώδεις εκτάσεις πάνω από τη Βασόρα αποτελούσαν φυσικά εμπόδια στην επίθεση και δεν τις είχε ενισχύσει. Οι βάλτοι αναιρούσαν το πλεονέκτημα των Ιρακινών σε θωράκιση και απορροφούσαν βολές πυροβολικού και βόμβες. Πριν από την επίθεση, Ιρανοί κομάντος με ελικόπτερα είχαν αποβιβαστεί πίσω από τις ιρακινές γραμμές και είχαν καταστρέψει το ιρακινό πυροβολικό. Το Ιράν εξαπέλυσε δύο προκαταρκτικές επιθέσεις πριν από την κύρια επίθεση, τις επιχειρήσεις Dawn 5 και Dawn 6. Είδαν τους Ιρανούς να προσπαθούν να καταλάβουν το Kut al-Imara του Ιράκ και να αποκόψουν την εθνική οδό που συνδέει τη Βαγδάτη με τη Βασόρα, γεγονός που θα εμπόδιζε τον ιρακινό συντονισμό των προμηθειών και της άμυνας. Τα ιρανικά στρατεύματα διέσχισαν τον ποταμό με μηχανοκίνητα σκάφη σε μια αιφνιδιαστική επίθεση, αν και έφτασαν μόνο σε απόσταση 24 χιλιομέτρων από τον αυτοκινητόδρομο.

Η επιχείρηση Kheibar ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου με Ιρανούς πεζικάριους να διασχίζουν τα έλη του Hawizeh χρησιμοποιώντας μηχανοκίνητα σκάφη και μεταφορικά ελικόπτερα σε μια αμφίβια επίθεση. Οι Ιρανοί επιτέθηκαν στο ζωτικής σημασίας πετρελαιοπαραγωγό νησί Majnoon αποβιβάζοντας στρατεύματα μέσω ελικοπτέρων στα νησιά και διακόπτοντας τις γραμμές επικοινωνίας μεταξύ Amareh και Basra. Στη συνέχεια συνέχισαν την επίθεση προς την Qurna. Μέχρι τις 27 Φεβρουαρίου είχαν καταλάβει το νησί, αλλά υπέστησαν καταστροφικές απώλειες ελικοπτέρων από την IrAF. Εκείνη την ημέρα, μια τεράστια σειρά ιρανικών ελικοπτέρων που μετέφεραν στρατεύματα των Pasdaran αναχαιτίστηκαν από ιρακινά μαχητικά αεροσκάφη (MiGs, Mirages και Sukhois). Σε αυτό που ήταν ουσιαστικά μια σφαγή από αέρος, τα ιρακινά αεροσκάφη κατέρριψαν 49 από τα 50 ιρανικά ελικόπτερα. Κατά καιρούς, οι μάχες έλαβαν χώρα σε νερά βάθους άνω των 2 μέτρων. Το Ιράκ διέσχισε το νερό με ηλεκτροφόρα καλώδια, προκαλώντας ηλεκτροπληξία σε πολυάριθμους Ιρανούς στρατιώτες και στη συνέχεια παρουσίασε τα πτώματά τους στην κρατική τηλεόραση.

Μέχρι τις 29 Φεβρουαρίου, οι Ιρανοί είχαν φτάσει στα περίχωρα της Κούρνα και πλησίαζαν στην εθνική οδό Βαγδάτης-Μπάσρα. Είχαν βγει από τα έλη και επέστρεψαν σε ανοιχτό έδαφος, όπου ήρθαν αντιμέτωποι με συμβατικά ιρακινά όπλα, όπως πυροβολικό, άρματα μάχης, αεροπορικές δυνάμεις και αέριο μουστάρδας. Στην αντεπίθεση σκοτώθηκαν 1.200 Ιρανοί στρατιώτες. Οι Ιρανοί υποχώρησαν πίσω στους βάλτους, αν και εξακολουθούσαν να τους κρατούν μαζί με το νησί Majnoon: 44

Στη μάχη των βάλτων, η ιρακινή άμυνα βρισκόταν υπό συνεχή πίεση από τις 15 Φεβρουαρίου- ανακουφίστηκαν από τη χρήση χημικών όπλων και την άμυνα σε βάθος, όπου οι Ιρανοί διασκέδασαν τις αμυντικές γραμμές: ακόμη και αν οι Ιρανοί διέσχιζαν την πρώτη γραμμή, συνήθως δεν μπορούσαν να διασπάσουν τη δεύτερη λόγω εξάντλησης και μεγάλων απωλειών:  171 Βασίστηκαν επίσης σε μεγάλο βαθμό στα Mi-24 Hind για να “κυνηγήσουν” τα ιρανικά στρατεύματα στα έλη και τουλάχιστον 20.000 Ιρανοί σκοτώθηκαν στις μάχες στα έλη. Το Ιράν χρησιμοποίησε τους βάλτους ως εφαλτήριο για μελλοντικές επιθέσεις

Τέσσερα χρόνια μετά τον πόλεμο, το ανθρώπινο κόστος για το Ιράν ήταν 170.000 νεκροί και 340.000 τραυματίες. Οι ιρακινές απώλειες μάχης υπολογίζονταν σε 80.000 και οι τραυματίες σε 150.000.

Ανίκανο να εξαπολύσει επιτυχείς χερσαίες επιθέσεις εναντίον του Ιράν, το Ιράκ χρησιμοποίησε την πλέον διευρυμένη αεροπορία του για να πραγματοποιήσει στρατηγικούς βομβαρδισμούς εναντίον της ιρανικής ναυτιλίας, οικονομικών στόχων και πόλεων, προκειμένου να πλήξει την οικονομία και το ηθικό του Ιράν. Το Ιράκ ήθελε επίσης να προκαλέσει το Ιράν να κάνει κάτι που θα προκαλούσε την άμεση εμπλοκή των υπερδυνάμεων στη σύγκρουση από την πλευρά του Ιράκ.

Ο λεγόμενος “Πόλεμος των δεξαμενόπλοιων” ξεκίνησε όταν το Ιράκ επιτέθηκε στον τερματικό σταθμό πετρελαίου και στα δεξαμενόπλοια στο νησί Kharg στις αρχές του 1984. Στόχος του Ιράκ με την επίθεση κατά της ιρανικής ναυτιλίας ήταν να προκαλέσει τους Ιρανούς να προβούν σε αντίποινα με ακραία μέτρα, όπως το κλείσιμο του Στενού του Ορμούζ σε κάθε θαλάσσια κυκλοφορία, προκαλώντας έτσι την αμερικανική επέμβαση- οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν απειλήσει αρκετές φορές ότι θα επέμβουν αν κλείσει το Στενό του Ορμούζ. Ως αποτέλεσμα, οι Ιρανοί περιόρισαν τις επιθέσεις αντιποίνων στην ιρακινή ναυτιλία, αφήνοντας το στενό ανοιχτό για γενική διέλευση.

Το Ιράκ δήλωσε ότι όλα τα πλοία που κατευθύνονται προς ή από ιρανικά λιμάνια στη βόρεια ζώνη του Περσικού Κόλπου υπόκεινται σε επίθεση. Χρησιμοποίησαν F-1 Mirage, Super Etendard, Mig-23, Su-20

Οι αεροπορικές επιθέσεις και οι επιθέσεις με μικρά σκάφη, ωστόσο, προκάλεσαν μικρή ζημιά στις οικονομίες των κρατών του Περσικού Κόλπου και το Ιράν μετέφερε το ναυτιλιακό του λιμάνι στο νησί Λαράκ στα Στενά του Ορμούζ.

Το ιρανικό ναυτικό επέβαλε ναυτικό αποκλεισμό του Ιράκ, χρησιμοποιώντας φρεγάτες βρετανικής κατασκευής για να σταματήσει και να επιθεωρήσει όλα τα πλοία που θεωρούνταν ότι έκαναν εμπόριο με το Ιράκ. Λειτουργούσαν σχεδόν ατιμώρητα, καθώς οι ιρακινοί πιλότοι είχαν ελάχιστη εκπαίδευση στο να πλήττουν ναυτικούς στόχους. Ορισμένα ιρανικά πολεμικά πλοία επιτέθηκαν σε δεξαμενόπλοια με πυραύλους πλοίου προς πλοίο, ενώ άλλα χρησιμοποίησαν τα ραντάρ τους για να κατευθύνουν τους χερσαίους αντιπλοϊκούς πυραύλους στους στόχους τους. Το Ιράν άρχισε να βασίζεται στο νέο ναυτικό των Φρουρών της Επανάστασης, το οποίο χρησιμοποιούσε ταχύπλοα Boghammar εξοπλισμένα με εκτοξευτές ρουκετών και βαριά πολυβόλα. Αυτά τα ταχύπλοα εξαπέλυαν αιφνιδιαστικές επιθέσεις εναντίον δεξαμενόπλοιων και προκαλούσαν σημαντικές ζημιές. Το Ιράν χρησιμοποίησε επίσης μαχητικά αεροσκάφη F-4 Phantom II και ελικόπτερα για την εκτόξευση πυραύλων Maverick και μη κατευθυνόμενων πυραύλων κατά δεξαμενόπλοιων.

Ένα πλοίο του αμερικανικού ναυτικού, το Stark, χτυπήθηκε στις 17 Μαΐου 1987 από δύο αντιπλοϊκούς πυραύλους Exocet που εκτοξεύθηκαν από ιρακινό αεροσκάφος F-1 Mirage. Οι πύραυλοι είχαν εκτοξευθεί περίπου τη στιγμή που το αεροπλάνο έλαβε μια συνηθισμένη ραδιοπροειδοποίηση από το Stark. Η φρεγάτα δεν εντόπισε τους πυραύλους με το ραντάρ και η προειδοποίηση δόθηκε από τον παρατηρητή μόνο λίγα λεπτά πριν από την πρόσκρουσή τους. Και οι δύο πύραυλοι χτύπησαν το πλοίο και ο ένας εξερράγη στα διαμερίσματα του πληρώματος, σκοτώνοντας 37 ναύτες και τραυματίζοντας 21.

Οι Lloyd”s του Λονδίνου, μια βρετανική ασφαλιστική αγορά, υπολόγισαν ότι ο πόλεμος των δεξαμενόπλοιων προκάλεσε ζημιές σε 546 εμπορικά πλοία και σκότωσε περίπου 430 πολίτες ναυτικούς. Το μεγαλύτερο μέρος των επιθέσεων κατευθύνθηκε από το Ιράκ εναντίον πλοίων στα ιρανικά ύδατα, με τους Ιρακινούς να εξαπολύουν τριπλάσιες επιθέσεις από τους Ιρανούς:  3. Όμως, οι επιθέσεις ιρανικών ταχύπλοων κατά της ναυτιλίας του Κουβέιτ οδήγησαν το Κουβέιτ να υποβάλει επίσημο αίτημα σε ξένες δυνάμεις την 1η Νοεμβρίου 1986 για την προστασία της ναυτιλίας του. Η Σοβιετική Ένωση συμφώνησε να ναυλώσει δεξαμενόπλοια από το 1987, και το Πολεμικό Ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών προσφέρθηκε να παρέχει προστασία για ξένα δεξαμενόπλοια με νέα σημαία και με αμερικανική σημαία από τις 7 Μαρτίου 1987 στο πλαίσιο της επιχείρησης Earnest Will. Τα ουδέτερα δεξαμενόπλοια που έστελναν προς το Ιράν δεν προστατεύονταν, όπως ήταν αναμενόμενο, από την Earnest Will, με αποτέλεσμα να μειωθεί η κίνηση ξένων δεξαμενόπλοιων προς το Ιράν, καθώς κινδύνευαν με ιρακινή αεροπορική επίθεση. Το Ιράν κατηγόρησε τις Ηνωμένες Πολιτείες ότι βοηθούσαν το Ιράκ.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, το Ιράν επιτέθηκε σε δύο σοβιετικά εμπορικά πλοία.

Το Seawise Giant, το μεγαλύτερο πλοίο που κατασκευάστηκε ποτέ, χτυπήθηκε από ιρακινούς πυραύλους Exocet καθώς μετέφερε ιρανικό αργό πετρέλαιο από τον Περσικό Κόλπο.

Εν τω μεταξύ, η πολεμική αεροπορία του Ιράκ άρχισε επίσης να πραγματοποιεί στρατηγικούς βομβαρδισμούς εναντίον ιρανικών πόλεων. Ενώ το Ιράκ είχε εξαπολύσει πολυάριθμες επιθέσεις με αεροσκάφη και πυραύλους εναντίον παραμεθόριων πόλεων από την αρχή του πολέμου και σποραδικές επιδρομές σε κύριες πόλεις του Ιράν, αυτός ήταν ο πρώτος συστηματικός στρατηγικός βομβαρδισμός που πραγματοποίησε το Ιράκ κατά τη διάρκεια του πολέμου. Αυτό θα γινόταν γνωστό ως ο “πόλεμος των πόλεων”. Με τη βοήθεια της ΕΣΣΔ και της Δύσης, η πολεμική αεροπορία του Ιράκ είχε ανοικοδομηθεί και επεκταθεί. Εν τω μεταξύ, το Ιράν, λόγω των κυρώσεων και της έλλειψης ανταλλακτικών, είχε περιορίσει σημαντικά τις επιχειρήσεις της πολεμικής του αεροπορίας. Το Ιράκ χρησιμοποίησε στρατηγικά βομβαρδιστικά Tu-22 Blinder και Tu-16 Badger για να πραγματοποιεί επιδρομές μεγάλης εμβέλειας και υψηλής ταχύτητας σε ιρανικές πόλεις, συμπεριλαμβανομένης της Τεχεράνης. Μαχητικά βομβαρδιστικά όπως τα MiG-25 Foxbat και Su-22 Fitter χρησιμοποιούνταν εναντίον μικρότερων ή μικρότερης εμβέλειας στόχων, καθώς και για τη συνοδεία των στρατηγικών βομβαρδιστικών. Οι επιδρομές έπλητταν πολιτικούς και βιομηχανικούς στόχους και κάθε επιτυχημένη επιδρομή προκαλούσε οικονομική ζημία από τους τακτικούς στρατηγικούς βομβαρδισμούς.

Σε απάντηση, οι Ιρανοί ανέπτυξαν τα F-4 Phantom τους για να πολεμήσουν τους Ιρακινούς, και τελικά ανέπτυξαν και F-14. Μέχρι το 1986, το Ιράν επέκτεινε επίσης σε μεγάλο βαθμό το δίκτυο αεράμυνάς του για να ανακουφίσει την πίεση στην πολεμική αεροπορία. Μέχρι αργότερα στον πόλεμο, οι ιρακινές επιδρομές αποτελούνταν κυρίως από αδιάκριτες πυραυλικές επιθέσεις, ενώ οι αεροπορικές επιθέσεις χρησιμοποιούνταν μόνο σε λιγότερους, πιο σημαντικούς στόχους. Ξεκινώντας το 1987, ο Σαντάμ διέταξε επίσης αρκετές χημικές επιθέσεις εναντίον πολιτικών στόχων στο Ιράν, όπως η πόλη Sardasht.

Το Ιράν εξαπέλυσε επίσης αρκετές αεροπορικές επιδρομές αντιποίνων στο Ιράκ, ενώ βομβάρδισε κυρίως μεθοριακές πόλεις όπως η Βασόρα. Το Ιράν αγόρασε επίσης μερικούς πυραύλους Scud από τη Λιβύη και τους εκτόξευσε εναντίον της Βαγδάτης. Και αυτοί προκάλεσαν ζημιές στο Ιράκ.

Στις 7 Φεβρουαρίου 1984, κατά τη διάρκεια του πρώτου πολέμου των πόλεων, ο Σαντάμ διέταξε την αεροπορία του να επιτεθεί σε έντεκα ιρανικές πόλεις- οι βομβαρδισμοί σταμάτησαν στις 22 Φεβρουαρίου 1984. Αν και ο Σαντάμ σκόπευε με τις επιθέσεις να αποθαρρύνει το Ιράν και να το αναγκάσει να διαπραγματευτεί, είχαν ελάχιστα αποτελέσματα και το Ιράν αποκατέστησε γρήγορα τη ζημιά. Επιπλέον, η πολεμική αεροπορία του Ιράκ υπέστη μεγάλες απώλειες και το Ιράν αντεπιτέθηκε, πλήττοντας τη Βαγδάτη και άλλες ιρακινές πόλεις. Οι επιθέσεις είχαν ως αποτέλεσμα δεκάδες χιλιάδες απώλειες αμάχων και στις δύο πλευρές και έγιναν γνωστές ως ο πρώτος “πόλεμος των πόλεων”. Υπολογίζεται ότι 1.200 Ιρανοί πολίτες σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια των επιδρομών μόνο τον Φεβρουάριο. Θα ακολουθούσαν πέντε τέτοιες μεγάλες ανταλλαγές σε όλη τη διάρκεια του πολέμου και πολλές μικρότερες. Ενώ πόλεις του εσωτερικού, όπως η Τεχεράνη, η Ταμπρίζ, το Κομ, το Ισφαχάν και το Σιράζ δέχθηκαν πολυάριθμες επιδρομές, οι πόλεις του δυτικού Ιράν υπέφεραν περισσότερο.

Μέχρι το 1984, οι απώλειες του Ιράν υπολογίζονταν σε 300.000 στρατιώτες, ενώ οι απώλειες του Ιράκ σε 150.000. 2 Οι ξένοι αναλυτές συμφώνησαν ότι τόσο το Ιράν όσο και το Ιράκ απέτυχαν να χρησιμοποιήσουν σωστά τον σύγχρονο εξοπλισμό τους και ότι και οι δύο πλευρές απέτυχαν να πραγματοποιήσουν σύγχρονες στρατιωτικές επιθέσεις που θα μπορούσαν να κερδίσουν τον πόλεμο. Και οι δύο πλευρές εγκατέλειψαν επίσης τον εξοπλισμό στο πεδίο της μάχης επειδή οι τεχνικοί τους δεν ήταν σε θέση να πραγματοποιήσουν επισκευές. Το Ιράν και το Ιράκ επέδειξαν ελάχιστο εσωτερικό συντονισμό στο πεδίο της μάχης και σε πολλές περιπτώσεις οι μονάδες αφέθηκαν να πολεμήσουν μόνες τους. Ως αποτέλεσμα, μέχρι το τέλος του 1984, ο πόλεμος ήταν σε αδιέξοδο. Μια περιορισμένη επίθεση που εξαπέλυσε το Ιράν (Αυγή 7) πραγματοποιήθηκε από τις 18 έως τις 25 Οκτωβρίου 1984, όταν ανακατέλαβε την ιρανική πόλη Μεχράν, η οποία είχε καταληφθεί από τους Ιρακινούς από την αρχή του πολέμου.

Μέχρι το 1985, οι ιρακινές ένοπλες δυνάμεις λάμβαναν οικονομική υποστήριξη από τη Σαουδική Αραβία, το Κουβέιτ και άλλα κράτη του Περσικού Κόλπου και πραγματοποιούσαν σημαντικές αγορές όπλων από τη Σοβιετική Ένωση, την Κίνα και τη Γαλλία. Για πρώτη φορά από τις αρχές του 1980, ο Σαντάμ εξαπέλυσε νέες επιθέσεις.

Στις 6 Ιανουαρίου 1986, οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν επίθεση για να ανακαταλάβουν το νησί Majnoon. Ωστόσο, γρήγορα έπεσαν σε αδιέξοδο απέναντι σε 200.000 Ιρανούς πεζικάριους, ενισχυμένους από αμφίβιες μεραρχίες. Ωστόσο, κατάφεραν να αποκτήσουν ερείσματα στο νότιο τμήμα του νησιού.

Το Ιράκ διεξήγαγε επίσης έναν ακόμη “πόλεμο των πόλεων” μεταξύ 12 και 14 Μαρτίου, πλήττοντας έως και 158 στόχους σε περισσότερες από 30 πόλεις, συμπεριλαμβανομένης της Τεχεράνης. Το Ιράν απάντησε εκτοξεύοντας για πρώτη φορά 14 πυραύλους Scud, που αγοράστηκαν από τη Λιβύη. Περισσότερες ιρακινές αεροπορικές επιθέσεις πραγματοποιήθηκαν τον Αύγουστο, με αποτέλεσμα εκατοντάδες πρόσθετες απώλειες αμάχων. Οι ιρακινές επιθέσεις κατά ιρανικών και ουδέτερων πετρελαιοφόρων στα ιρανικά ύδατα συνεχίστηκαν, με το Ιράκ να πραγματοποιεί 150 αεροπορικές επιδρομές χρησιμοποιώντας αεροσκάφη Super Etendard και Mirage F-1 που αγόρασε η Γαλλία, καθώς και ελικόπτερα Super Frelon, οπλισμένα με πυραύλους Exocet.

Οι Ιρακινοί επιτέθηκαν ξανά στις 28 Ιανουαρίου 1985- ηττήθηκαν και οι Ιρανοί ανταπέδωσαν στις 11 Μαρτίου 1985 με μια μεγάλη επίθεση εναντίον της εθνικής οδού Βαγδάτης-Μπάσρα (μία από τις λίγες μεγάλες επιθέσεις που πραγματοποιήθηκαν το 1985), με την κωδική ονομασία Επιχείρηση Badr (από τη μάχη του Badr, την πρώτη στρατιωτική νίκη του Μωάμεθ στη Μέκκα). Ο Αγιατολάχ Χομεϊνί παρότρυνε τους Ιρανούς να προχωρήσουν, δηλώνοντας:

Πιστεύουμε ότι ο Σαντάμ επιθυμεί να επιστρέψει το Ισλάμ στη βλασφημία και τον πολυθεϊσμό… αν η Αμερική νικήσει… και δώσει τη νίκη στον Σαντάμ, το Ισλάμ θα δεχτεί τέτοιο πλήγμα που δεν θα μπορέσει να σηκώσει κεφάλι για πολύ καιρό… Το θέμα είναι το Ισλάμ εναντίον της βλασφημίας και όχι το Ιράν εναντίον του Ιράκ.

Η επιχείρηση αυτή ήταν παρόμοια με την επιχείρηση Kheibar, αν και απαιτούσε περισσότερο σχεδιασμό. Το Ιράν χρησιμοποίησε 100.000 στρατιώτες, με 60.000 ακόμη σε εφεδρεία. Αξιολόγησαν το ελώδες έδαφος, σχεδίασαν σημεία όπου θα μπορούσαν να αποβιβάσουν άρματα μάχης και κατασκεύασαν γέφυρες με πόντονες μέσω των ελών. Οι δυνάμεις Basij ήταν επίσης εξοπλισμένες με αντιαρματικά όπλα.

Η σφοδρότητα της ιρανικής επίθεσης διέσπασε τις ιρακινές γραμμές. Οι Φρουροί της Επανάστασης, με την υποστήριξη αρμάτων μάχης και πυροβολικού, διέσπασαν την περιοχή βόρεια της Qurna στις 14 Μαρτίου. Την ίδια νύχτα 3.000 ιρανικά στρατεύματα έφτασαν και διέσχισαν τον ποταμό Τίγρη χρησιμοποιώντας γέφυρες με πόντον και κατέλαβαν μέρος της Εθνικής Οδού 6 Βαγδάτη-Μπάσρα, κάτι που δεν είχαν καταφέρει στις επιχειρήσεις Dawn 5 και 6.

Ο Σαντάμ απάντησε εξαπολύοντας χημικές επιθέσεις εναντίον των ιρανικών θέσεων κατά μήκος του αυτοκινητόδρομου και ξεκινώντας τον προαναφερθέντα δεύτερο “πόλεμο των πόλεων”, με μια αεροπορική και πυραυλική εκστρατεία εναντίον είκοσι έως τριάντα ιρανικών πληθυσμιακών κέντρων, συμπεριλαμβανομένης της Τεχεράνης. Υπό τον στρατηγό Σουλτάν Χασίμ Άχμαντ αλ-Τάι και τον στρατηγό Τζαμάλ Ζανούν (και οι δύο θεωρούνταν από τους πιο ικανούς διοικητές του Ιράκ), οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν αεροπορικές επιθέσεις εναντίον των ιρανικών θέσεων και τους καθήλωσαν. Στη συνέχεια εξαπέλυσαν μια επίθεση με τανάλια χρησιμοποιώντας μηχανοκίνητο πεζικό και βαρύ πυροβολικό. Χρησιμοποιήθηκαν χημικά όπλα και οι Ιρακινοί πλημμύρισαν επίσης τα ιρανικά χαρακώματα με ειδικά κατασκευασμένους σωλήνες που παρέδιδαν νερό από τον ποταμό Τίγρη.

Οι Ιρανοί υποχώρησαν στους βάλτους του Hoveyzeh, ενώ δέχονταν επιθέσεις από ελικόπτερα, και ο αυτοκινητόδρομος ανακαταλήφθηκε από τους Ιρακινούς. Η επιχείρηση Badr είχε ως αποτέλεσμα 10.000-12.000 ιρακινές απώλειες και 15.000 ιρανικές.

Η αποτυχία των επιθέσεων του ανθρώπινου κύματος τα προηγούμενα χρόνια είχε ωθήσει το Ιράν να αναπτύξει μια καλύτερη σχέση συνεργασίας μεταξύ του στρατού και της Φρουράς της Επανάστασης και να διαμορφώσει τις μονάδες της Φρουράς της Επανάστασης σε μια πιο συμβατική δύναμη μάχης. Για την καταπολέμηση της χρήσης χημικών όπλων από το Ιράκ, το Ιράν άρχισε να παράγει ένα αντίδοτο. Επίσης, δημιούργησε και έθεσε σε χρήση τα δικά του αυτοσχέδια μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα Mohajer 1, εξοπλισμένα με έξι RPG-7 για την εξαπόλυση επιθέσεων. Χρησιμοποιήθηκαν κυρίως για την παρατήρηση, καθώς χρησιμοποιήθηκαν για έως και 700 εξόδους.

Για το υπόλοιπο του 1986 και μέχρι την άνοιξη του 1988, η αποτελεσματικότητα της ιρανικής πολεμικής αεροπορίας στην αεράμυνα αυξήθηκε, με την επισκευή ή την αντικατάσταση όπλων και τη χρήση νέων τακτικών μεθόδων. Για παράδειγμα, οι Ιρανοί ενσωμάτωναν χαλαρά τα SAM Sites και τα αναχαιτιστικά τους για να δημιουργήσουν “πεδία θανάτου” στα οποία χάνονταν δεκάδες ιρακινά αεροπλάνα (κάτι που αναφέρθηκε στη Δύση ως η ιρανική αεροπορία που χρησιμοποιούσε F-14 ως “μίνι-AWAC”). Η ιρακινή Πολεμική Αεροπορία αντέδρασε αυξάνοντας την πολυπλοκότητα του εξοπλισμού της, ενσωματώνοντας σύγχρονες κάψουλες ηλεκτρονικών αντιμέτρων, δολώματα όπως chaff και φωτοβολίδες, και πυραύλους κατά της ακτινοβολίας. Λόγω των μεγάλων απωλειών στον τελευταίο πόλεμο των πόλεων, το Ιράκ μείωσε τη χρήση των αεροπορικών επιθέσεων κατά ιρανικών πόλεων. Αντ” αυτού, εκτόξευε πυραύλους Scud, τους οποίους οι Ιρανοί δεν μπορούσαν να σταματήσουν. Καθώς το βεληνεκές των πυραύλων Scud ήταν πολύ μικρό για να φτάσουν στην Τεχεράνη, τους μετέτρεψαν σε πυραύλους al-Hussein με τη βοήθεια ανατολικογερμανών μηχανικών, κόβοντας τα Scud σε τρία κομμάτια και συνδέοντάς τα μεταξύ τους. Το Ιράν απάντησε σε αυτές τις επιθέσεις χρησιμοποιώντας τους δικούς του πυραύλους Scud.

Σε συνδυασμό με την εκτεταμένη ξένη βοήθεια προς το Ιράκ, οι ιρανικές επιθέσεις δυσχεραίνονταν σημαντικά από τις ελλείψεις σε όπλα, ιδίως σε βαρέα όπλα, καθώς μεγάλες ποσότητες είχαν χαθεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το Ιράν κατόρθωσε ακόμη να διατηρήσει 1.000 άρματα μάχης (συχνά καταλαμβάνοντας ιρακινά) και πρόσθετο πυροβολικό, αλλά πολλά χρειάζονταν επισκευές για να είναι λειτουργικά. Ωστόσο, μέχρι τότε το Ιράν κατάφερε να προμηθευτεί ανταλλακτικά από διάφορες πηγές, βοηθώντας το να αποκαταστήσει ορισμένα όπλα. Εισήγαγαν κρυφά ορισμένα όπλα, όπως τα αντιαεροπορικά MANPADS RBS-70. Σε μια εξαίρεση από την υποστήριξη των Ηνωμένων Πολιτειών προς το Ιράκ, σε αντάλλαγμα για το Ιράν που χρησιμοποίησε την επιρροή του για να βοηθήσει στην απελευθέρωση των δυτικών ομήρων στο Λίβανο, οι Ηνωμένες Πολιτείες πούλησαν κρυφά στο Ιράν κάποιες περιορισμένες προμήθειες (σε μεταπολεμική συνέντευξη του Αγιατολάχ Ραφσαντζανί, δήλωσε ότι κατά την περίοδο που το Ιράν πέτυχε, για ένα μικρό χρονικό διάστημα οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστήριξαν το Ιράν και λίγο αργότερα άρχισαν να βοηθούν και πάλι το Ιράκ). Το Ιράν κατάφερε να αποκτήσει κάποια προηγμένα όπλα, όπως αντιαρματικούς πυραύλους TOW, οι οποίοι λειτουργούσαν καλύτερα από τις χειροβομβίδες με ρουκέτες. Αργότερα το Ιράν έκανε αντίστροφη μηχανική και παρήγαγε τα όπλα αυτά μόνο του. Όλα αυτά βοήθησαν σχεδόν σίγουρα στην αύξηση της αποτελεσματικότητας του Ιράν, αν και δεν μείωσαν το ανθρώπινο κόστος των επιθέσεών του.

Τη νύχτα της 10ης προς 11η Φεβρουαρίου 1986, οι Ιρανοί εξαπέλυσαν την επιχείρηση “Αυγή 8”, στην οποία 30.000 στρατιώτες, αποτελούμενοι από πέντε μεραρχίες του στρατού και άνδρες των Φρουρών της Επανάστασης και των Basij, προχώρησαν σε μια επίθεση με δύο άξονες για την κατάληψη της χερσονήσου al-Faw στο νότιο Ιράκ, της μόνης περιοχής που άγγιζε τον Περσικό Κόλπο. Η κατάληψη των Al-Faw και Umm Qasr αποτελούσε σημαντικό στόχο για το Ιράν. Το Ιράν ξεκίνησε με μια προσποιητή επίθεση κατά της Βασόρας, η οποία ανακόπηκε από τους Ιρακινούς- εν τω μεταξύ, μια αμφίβια δύναμη κρούσης αποβιβάστηκε στους πρόποδες της χερσονήσου. Η αντίσταση, αποτελούμενη από μερικές χιλιάδες κακώς εκπαιδευμένους στρατιώτες του ιρακινού λαϊκού στρατού, τράπηκε σε φυγή ή ηττήθηκε, και οι ιρανικές δυνάμεις έστησαν γέφυρες με πόντονες που διέσχιζαν τον ποταμό Σατ αλ-Αράμπ, επιτρέποντας σε 30.000 στρατιώτες να περάσουν σε σύντομο χρονικό διάστημα. Οδήγησαν βόρεια κατά μήκος της χερσονήσου σχεδόν χωρίς αντίσταση, καταλαμβάνοντας την μετά από μόλις 24 ώρες μάχης. Στη συνέχεια οχυρώθηκαν και έστησαν άμυνα.

Η ξαφνική κατάληψη του αλ-Φαου σόκαρε τους Ιρακινούς, καθώς θεωρούσαν αδύνατο για τους Ιρανούς να διασχίσουν τον Σατ αλ-Αράμπ. Στις 12 Φεβρουαρίου 1986, οι Ιρακινοί ξεκίνησαν αντεπίθεση για την ανακατάληψη του al-Faw, η οποία απέτυχε μετά από μια εβδομάδα σκληρών μαχών. Στις 24 Φεβρουαρίου 1986, ο Σαντάμ έστειλε έναν από τους καλύτερους διοικητές του, τον στρατηγό Maher Abd al-Rashid, και τη Δημοκρατική Φρουρά να ξεκινήσουν νέα επίθεση για την ανακατάληψη της al-Faw. Πραγματοποιήθηκε νέος γύρος σκληρών μαχών. Ωστόσο, οι προσπάθειές τους κατέληξαν και πάλι σε αποτυχία, που τους κόστισε πολλά άρματα μάχης και αεροσκάφη: η 15η μηχανοκίνητη μεραρχία τους εξοντώθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά. Η κατάληψη της αλ-Φαου και η αποτυχία των ιρακινών αντεπιθέσεων ήταν πλήγματα στο κύρος του καθεστώτος Μπάαθ και οδήγησαν τις χώρες του Κόλπου να φοβούνται ότι το Ιράν θα μπορούσε να κερδίσει τον πόλεμο. Ειδικά το Κουβέιτ αισθάνθηκε ότι απειλούνταν με ιρανικά στρατεύματα σε απόσταση μόλις 16 χιλιομέτρων και αύξησε ανάλογα την υποστήριξή του προς το Ιράκ: 241

Τον Μάρτιο του 1986, οι Ιρανοί προσπάθησαν να συνεχίσουν την επιτυχία τους επιχειρώντας να καταλάβουν το Umm Qasr, κάτι που θα αποκόψει πλήρως το Ιράκ από τον Κόλπο και θα τοποθετήσει ιρανικά στρατεύματα στα σύνορα με το Κουβέιτ. Ωστόσο, η επίθεση απέτυχε λόγω των ιρανικών ελλείψεων σε τεθωρακισμένα. Μέχρι τότε, 17.000 Ιρακινοί και 30.000 Ιρανοί είχαν θρηνήσει θύματα. Η Πρώτη Μάχη του αλ-Φαου έληξε τον Μάρτιο, αλλά οι βαριές πολεμικές επιχειρήσεις διήρκεσαν στη χερσόνησο μέχρι το 1988, χωρίς καμία πλευρά να είναι σε θέση να εκτοπίσει την άλλη. Η μάχη βαλτώθηκε σε ένα αδιέξοδο τύπου Α” Παγκοσμίου Πολέμου στους βάλτους της χερσονήσου.

Αμέσως μετά τη σύλληψη του αλ Φάου από τους Ιρανούς, ο Σαντάμ κήρυξε νέα επίθεση κατά του Ιράν, με σκοπό να εισέλθει βαθιά στο κράτος. Ως πρώτος στόχος επιλέχθηκε η ιρανική συνοριακή πόλη Μεχράν, στους πρόποδες των βουνών Ζάγκρος. Στις 15-19 Μαΐου, το Δεύτερο Σώμα του ιρακινού στρατού, με την υποστήριξη ελικοπτέρων, επιτέθηκε και κατέλαβε την πόλη. Στη συνέχεια ο Σαντάμ πρότεινε στους Ιρανούς να ανταλλάξουν το Μεχράν με το αλ Φάου. Οι Ιρανοί απέρριψαν την προσφορά. Στη συνέχεια το Ιράκ συνέχισε την επίθεση, επιχειρώντας να εισχωρήσει βαθύτερα στο Ιράν. Ωστόσο, η επίθεση του Ιράκ αποκρούστηκε γρήγορα από ιρανικά ελικόπτερα AH-1 Cobra με πυραύλους TOW, τα οποία κατέστρεψαν πολυάριθμα ιρακινά άρματα μάχης και οχήματα.

Οι Ιρανοί συγκέντρωσαν τις δυνάμεις τους στα υψώματα γύρω από το Μεχράν. Στις 30 Ιουνίου, χρησιμοποιώντας τακτικές ορεινού πολέμου, εξαπέλυσαν την επίθεσή τους, ανακαταλαμβάνοντας την πόλη μέχρι τις 3 Ιουλίου. Ο Σαντάμ διέταξε τη Ρεπουμπλικανική Φρουρά να ανακαταλάβει την πόλη στις 4 Ιουλίου, αλλά η επίθεσή τους ήταν αναποτελεσματική. Οι απώλειες των Ιρακινών ήταν αρκετά βαριές ώστε να επιτρέψουν στους Ιρανούς να καταλάβουν επίσης εδάφη στο εσωτερικό του Ιράκ, και εξάντλησαν τον ιρακινό στρατό αρκετά ώστε να τους εμποδίσουν να εξαπολύσουν μια μεγάλη επίθεση για τα επόμενα δύο χρόνια. Οι ήττες του Ιράκ στο αλ-Φαου και στο Μεχράν ήταν σοβαρά πλήγματα στο κύρος του ιρακινού καθεστώτος και οι δυτικές δυνάμεις, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ, έγιναν πιο αποφασισμένες να αποτρέψουν μια ιρακινή ήττα.

Με τα μάτια των διεθνών παρατηρητών, το Ιράν είχε επικρατήσει στον πόλεμο μέχρι το τέλος του 1986. Στο βόρειο μέτωπο, οι Ιρανοί άρχισαν να εξαπολύουν επιθέσεις προς την πόλη Suleimaniya με τη βοήθεια Κούρδων μαχητών, αιφνιδιάζοντας τους Ιρακινούς. Έφτασαν σε απόσταση 16 χιλιομέτρων από την πόλη προτού σταματήσουν από χημικές επιθέσεις και επιθέσεις του στρατού. Ο στρατός του Ιράν είχε επίσης φτάσει στους λόφους Μεϊμάκ, μόλις 113 χλμ. από τη Βαγδάτη. Το Ιράκ κατάφερε να περιορίσει τις επιθέσεις του Ιράν στο νότο, αλλά βρισκόταν υπό σοβαρή πίεση, καθώς οι Ιρανοί το κατέκλυζαν σιγά-σιγά.

Το Ιράκ απάντησε εξαπολύοντας έναν ακόμη “πόλεμο των πόλεων”. Σε μια επίθεση, χτυπήθηκε το κύριο διυλιστήριο πετρελαίου της Τεχεράνης, και σε μια άλλη περίπτωση, το Ιράκ προκάλεσε ζημιές στο δορυφορικό πιάτο του Ιράν στο Ασσανταμπάντ, διακόπτοντας τις ιρανικές υπερπόντιες τηλεφωνικές και τηλεγραφικές υπηρεσίες για σχεδόν δύο εβδομάδες. Χτυπήθηκαν επίσης αστικές περιοχές, με αποτέλεσμα πολλές απώλειες. Το Ιράκ συνέχισε να επιτίθεται σε πετρελαιοφόρα από αέρος. Το Ιράν απάντησε με την εκτόξευση πυραύλων Scud και αεροπορικές επιθέσεις σε ιρακινούς στόχους.

Το Ιράκ συνέχισε να επιτίθεται στη νήσο Kharg, καθώς και στα πετρελαιοφόρα και τις εγκαταστάσεις. Το Ιράν δημιούργησε μια υπηρεσία μεταφοράς δεξαμενόπλοιων με 20 δεξαμενόπλοια για τη μεταφορά πετρελαίου από το Kharg στο νησί Larak, συνοδευόμενη από ιρανικά μαχητικά αεροσκάφη. Μόλις μεταφερόταν στο Larak, το πετρέλαιο μεταφερόταν σε υπερωκεάνια (συνήθως ουδέτερα). Επίσης, ανοικοδόμησαν τους τερματικούς σταθμούς πετρελαίου που είχαν υποστεί ζημιές από τις ιρακινές αεροπορικές επιδρομές και μετέφεραν τη ναυτιλία στο νησί Larak, ενώ επιτέθηκαν σε ξένα δεξαμενόπλοια που μετέφεραν ιρακινό πετρέλαιο (καθώς το Ιράν είχε αποκλείσει την πρόσβαση του Ιράκ στην ανοιχτή θάλασσα με την κατάληψη του al-Faw). Πλέον χρησιμοποιούσαν σχεδόν πάντα τα οπλισμένα ταχύπλοα σκάφη του ναυτικού του IRGC και επιτίθονταν σε πολλά δεξαμενόπλοια. Ο πόλεμος των δεξαμενόπλοιων κλιμακώθηκε δραστικά, με τις επιθέσεις να διπλασιάζονται σχεδόν το 1986 (η πλειονότητα των οποίων πραγματοποιήθηκε από το Ιράκ). Το Ιράκ πήρε άδεια από την κυβέρνηση της Σαουδικής Αραβίας να χρησιμοποιήσει τον εναέριο χώρο της για να επιτεθεί στο νησί Larak, αν και λόγω της απόστασης οι επιθέσεις ήταν λιγότερο συχνές εκεί. Ο κλιμακούμενος πόλεμος των δεξαμενόπλοιων στον Κόλπο γινόταν όλο και πιο ανησυχητικός για τις ξένες δυνάμεις, ιδίως για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Τον Απρίλιο του 1986, ο Αγιατολάχ Χομεϊνί εξέδωσε φετφά δηλώνοντας ότι ο πόλεμος πρέπει να κερδηθεί μέχρι τον Μάρτιο του 1987. Οι Ιρανοί αύξησαν τις προσπάθειες στρατολόγησης, συγκεντρώνοντας 650.000 εθελοντές. Η εχθρότητα μεταξύ του Στρατού και της Επαναστατικής Φρουράς αναδύθηκε ξανά, με τον Στρατό να θέλει να χρησιμοποιήσει πιο εκλεπτυσμένες, περιορισμένες στρατιωτικές επιθέσεις, ενώ η Επαναστατική Φρουρά ήθελε να πραγματοποιήσει μεγάλες επιθέσεις. Το Ιράν, σίγουρο για τις επιτυχίες του, άρχισε να σχεδιάζει τις μεγαλύτερες επιθέσεις του πολέμου, τις οποίες ονόμασε “τελικές επιθέσεις”.

Αντιμέτωπο με τις πρόσφατες ήττες του στο αλ Φάου και στο Μεχράν, το Ιράκ φαινόταν να χάνει τον πόλεμο. Οι στρατηγοί του Ιράκ, εξοργισμένοι από την παρέμβαση του Σαντάμ, απείλησαν με πλήρη ανταρσία κατά του Κόμματος Μπάαθ, εκτός αν τους επιτρεπόταν να διεξάγουν ελεύθερα τις επιχειρήσεις τους. Σε μια από τις λίγες φορές κατά τη διάρκεια της καριέρας του, ο Σαντάμ ενέδωσε στις απαιτήσεις των στρατηγών του. Μέχρι αυτό το σημείο, η στρατηγική του Ιράκ ήταν να αντιμετωπίσει τις ιρανικές επιθέσεις. Ωστόσο, η ήττα στο αλ-Φαου οδήγησε τον Σαντάμ να κηρύξει τον πόλεμο ως Al-Defa al-Mutaharakha (Η Δυναμική Άμυνα) και να ανακοινώσει ότι όλοι οι πολίτες έπρεπε να συμμετάσχουν στην πολεμική προσπάθεια. Τα πανεπιστήμια έκλεισαν και όλοι οι άρρενες φοιτητές επιστρατεύτηκαν στο στρατό. Οι πολίτες έλαβαν εντολή να καθαρίσουν τα έλη για να αποτρέψουν τις ιρανικές αμφίβιες διεισδύσεις και να βοηθήσουν στην κατασκευή σταθερών αμυντικών συστημάτων.

Η κυβέρνηση προσπάθησε να ενσωματώσει τους σιίτες στην πολεμική προσπάθεια στρατολογώντας πολλούς από αυτούς ως μέλη του Κόμματος Μπάαθ. Σε μια προσπάθεια να αντισταθμίσει το θρησκευτικό πάθος των Ιρανών και να κερδίσει υποστήριξη από τις ευσεβείς μάζες, το καθεστώς άρχισε επίσης να προωθεί τη θρησκεία και, επιφανειακά, τον εξισλαμισμό, παρά το γεγονός ότι το Ιράκ διοικούνταν από ένα κοσμικό καθεστώς. Σκηνές με τον Σαντάμ να προσεύχεται και να κάνει προσκυνήματα σε ιερά έγιναν συνηθισμένες στην κρατική τηλεόραση. Ενώ το ηθικό των Ιρακινών ήταν χαμηλό καθ” όλη τη διάρκεια του πολέμου, η επίθεση στην αλ-Φαου ανέβασε τον πατριωτικό ενθουσιασμό, καθώς οι Ιρακινοί φοβούνταν την εισβολή. Ο Σαντάμ στρατολόγησε επίσης εθελοντές από άλλες αραβικές χώρες στη Ρεπουμπλικανική Φρουρά και έλαβε επίσης μεγάλη τεχνική υποστήριξη από ξένα έθνη. Ενώ η στρατιωτική δύναμη του Ιράκ είχε εξαντληθεί στις πρόσφατες μάχες, μέσω των μεγάλων ξένων αγορών και της υποστήριξης, κατάφεραν να επεκτείνουν τον στρατό τους ακόμη και σε πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις μέχρι το 1988.

Ταυτόχρονα, ο Σαντάμ διέταξε τη γενοκτονική εκστρατεία al-Anfal σε μια προσπάθεια να συντρίψει την κουρδική αντίσταση, η οποία είχε πλέον συμμαχήσει με το Ιράν. Το αποτέλεσμα ήταν ο θάνατος πολλών εκατοντάδων χιλιάδων Κούρδων του Ιράκ και η καταστροφή χωριών, πόλεων και κωμοπόλεων.

Το Ιράκ άρχισε να προσπαθεί να τελειοποιήσει τις τακτικές ελιγμών του. Οι Ιρακινοί άρχισαν να δίνουν προτεραιότητα στην επαγγελματοποίηση του στρατού τους. Πριν από το 1986, ο ιρακινός τακτικός στρατός που βασιζόταν στην επιστράτευση και ο ιρακινός λαϊκός στρατός που βασιζόταν σε εθελοντές διεξήγαγε το μεγαλύτερο μέρος των επιχειρήσεων στον πόλεμο, με μικρό αποτέλεσμα. Η Ρεπουμπλικανική Φρουρά, πρώην επίλεκτη πραιτοριανή φρουρά, επεκτάθηκε ως εθελοντικός στρατός και γέμισε με τους καλύτερους στρατηγούς του Ιράκ. Η πίστη στο κράτος δεν αποτελούσε πλέον πρωταρχική προϋπόθεση για την ένταξη. Μετά τον πόλεμο, λόγω της παράνοιας του Σαντάμ, τα πρώην καθήκοντα της Δημοκρατικής Φρουράς μεταφέρθηκαν σε μια νέα μονάδα, την Ειδική Δημοκρατική Φρουρά. Πολεμικά παιχνίδια πλήρους κλίμακας εναντίον υποθετικών ιρανικών θέσεων διεξάγονταν στη δυτική ιρακινή έρημο εναντίον εικονικών στόχων και επαναλαμβάνονταν κατά τη διάρκεια ενός ολόκληρου έτους, έως ότου οι εμπλεκόμενες δυνάμεις απομνημόνευαν πλήρως τις επιθέσεις τους. Το Ιράκ δημιούργησε μαζικά τον στρατό του, διαθέτοντας τελικά τον 4ο μεγαλύτερο στον κόσμο, προκειμένου να συντρίψει τους Ιρανούς μέσω του απόλυτου μεγέθους.

Εν τω μεταξύ, το Ιράν συνέχισε να επιτίθεται καθώς οι Ιρακινοί σχεδίαζαν το χτύπημά τους. Το 1987 οι Ιρανοί ανανέωσαν μια σειρά μεγάλων επιθέσεων ανθρώπινου κύματος τόσο στο βόρειο όσο και στο νότιο Ιράκ. Οι Ιρακινοί είχαν οχυρώσει περίτεχνα τη Βασόρα με 5 αμυντικούς δακτυλίους, εκμεταλλευόμενοι φυσικές υδάτινες οδούς, όπως ο Shatt-al-Arab και τεχνητές, όπως η λίμνη Fish και ο ποταμός Jasim, μαζί με χωμάτινα φράγματα. Η λίμνη Fish Lake ήταν μια τεράστια λίμνη γεμάτη με νάρκες, υποβρύχια συρματοπλέγματα, ηλεκτρόδια και αισθητήρες. Πίσω από κάθε υδάτινη οδό και αμυντική γραμμή υπήρχε πυροβολικό καθοδηγούμενο από ραντάρ, αεροσκάφη επίγειας επίθεσης και ελικόπτερα, όλα ικανά να εκτοξεύουν δηλητηριώδη αέρια ή συμβατικά πυρομαχικά.

Η ιρανική στρατηγική ήταν να διεισδύσει στις ιρακινές άμυνες και να περικυκλώσει τη Βασόρα, αποκόπτοντας την πόλη καθώς και τη χερσόνησο Αλ-Φαου από το υπόλοιπο Ιράκ. Το σχέδιο του Ιράν προέβλεπε τρεις επιθέσεις: μια επίθεση αντιπερισπασμού κοντά στη Βασόρα, την κύρια επίθεση και μια άλλη επίθεση αντιπερισπασμού με τη χρήση ιρανικών αρμάτων μάχης στα βόρεια για να εκτρέψει τα βαρέα ιρακινά τεθωρακισμένα από τη Βασόρα. Για αυτές τις μάχες, το Ιράν είχε επεκτείνει εκ νέου τον στρατό του στρατολογώντας πολλούς νέους εθελοντές Basij και Pasdaran. Το Ιράν έφερε συνολικά 150.000-200.000 στρατιώτες στις μάχες.

Στις 25 Δεκεμβρίου 1986, το Ιράν εξαπέλυσε την επιχείρηση Karbala-4 (η Karbala αναφέρεται στη μάχη της Καρμπάλα του Χουσεΐν ιμπν Αλί). Σύμφωνα με τον Ιρακινό στρατηγό Ra”ad al-Hamdani, επρόκειτο για επίθεση αντιπερισπασμού. Οι Ιρανοί εξαπέλυσαν αμφίβια επίθεση εναντίον του ιρακινού νησιού Umm al-Rassas στον ποταμό Shatt-Al-Arab, παράλληλα με το Khoramshahr. Στη συνέχεια έστησαν μια γέφυρα με ποντόνια και συνέχισαν την επίθεση, καταλαμβάνοντας τελικά το νησί σε μια δαπανηρή επιτυχία, αλλά αποτυγχάνοντας να προχωρήσουν περαιτέρω- οι Ιρανοί είχαν 60.000 απώλειες, ενώ οι Ιρακινοί 9.500. Οι Ιρακινοί διοικητές υπερέβαλαν τις ιρανικές απώλειες στον Σαντάμ και θεωρήθηκε ότι η κύρια ιρανική επίθεση στη Βασόρα είχε ηττηθεί πλήρως και ότι οι Ιρανοί θα χρειάζονταν έξι μήνες για να ανακάμψουν. Όταν άρχισε η κύρια ιρανική επίθεση, η Επιχείρηση Καρμπάλα 5, πολλά ιρακινά στρατεύματα βρίσκονταν σε άδεια.

Η πολιορκία της Βασόρας, με την κωδική ονομασία Επιχείρηση Καρμπάλα-5 (περσικά: عملیات کربلای ۵), ήταν μια επιθετική επιχείρηση που διεξήχθη από το Ιράν σε μια προσπάθεια να καταλάβει την ιρακινή πόλη-λιμάνι της Βασόρας στις αρχές του 1987. Η μάχη αυτή, γνωστή για τις εκτεταμένες απώλειες και τις άγριες συνθήκες που επικρατούσαν, ήταν η μεγαλύτερη μάχη του πολέμου και αποδείχθηκε η αρχή του τέλους του πολέμου Ιράν-Ιράκ. Ενώ οι ιρανικές δυνάμεις πέρασαν τα σύνορα και κατέλαβαν το ανατολικό τμήμα του κυβερνείου της Βασόρας, η επιχείρηση κατέληξε σε αδιέξοδο.

Ταυτόχρονα με την επιχείρηση Karbala 5, το Ιράν εξαπέλυσε επίσης την επιχείρηση Karbala-6 εναντίον των Ιρακινών στο Qasr-e Shirin στο κεντρικό Ιράν για να εμποδίσει τους Ιρακινούς να μεταφέρουν γρήγορα μονάδες προς τα κάτω για να αμυνθούν κατά της επίθεσης Karbala-5. Η επίθεση πραγματοποιήθηκε από το πεζικό των Basij και τις 31η Ashura της Φρουράς της Επανάστασης και την 77η Khorasan τεθωρακισμένη μεραρχία του Στρατού. Οι Basij επιτέθηκαν στις ιρακινές γραμμές, αναγκάζοντας το ιρακινό πεζικό να υποχωρήσει. Μια ιρακινή τεθωρακισμένη αντεπίθεση περικύκλωσε τους Basij σε μια κίνηση τσιμπίδας, αλλά οι ιρανικές μεραρχίες τεθωρακισμένων επιτέθηκαν, σπάζοντας την περικύκλωση. Η ιρανική επίθεση σταμάτησε τελικά από μαζικές επιθέσεις με ιρακινά χημικά όπλα.

Η επιχείρηση Karbala-5 αποτέλεσε σοβαρό πλήγμα για το στρατό και το ηθικό του Ιράν. Για τους ξένους παρατηρητές, φάνηκε ότι το Ιράν συνέχιζε να ενισχύεται. Μέχρι το 1988, το Ιράν είχε γίνει αυτάρκες σε πολλούς τομείς, όπως αντιαρματικοί πύραυλοι TOW, βαλλιστικοί πύραυλοι Scud (Shahab-1), αντιαεροπορικοί πύραυλοι Silkworm, τακτικοί πύραυλοι Oghab και παραγωγή ανταλλακτικών για τον οπλισμό του. Το Ιράν είχε επίσης βελτιώσει την αεράμυνά του με λαθραία εισαγόμενους πυραύλους εδάφους-αέρος. Το Ιράν παρήγαγε ακόμη και UAV και το ελικοφόρο αεροσκάφος Pilatus PC-7 για παρατήρηση. Το Ιράν διπλασίασε επίσης τα αποθέματα πυροβολικού του και ήταν αυτάρκες στην κατασκευή πυρομαχικών και φορητών όπλων.

Αν και δεν ήταν προφανές για τους ξένους παρατηρητές, το ιρανικό κοινό είχε γίνει όλο και πιο κουρασμένο από τον πόλεμο και απογοητευμένο από τις μάχες, και σχετικά λίγοι εθελοντές εντάχθηκαν στον αγώνα το 1987-88. Επειδή η ιρανική πολεμική προσπάθεια βασιζόταν στη λαϊκή κινητοποίηση, η στρατιωτική τους δύναμη στην πραγματικότητα μειώθηκε και το Ιράν δεν μπόρεσε να εξαπολύσει σημαντικές επιθέσεις μετά την Karbala-5. Ως αποτέλεσμα, για πρώτη φορά από το 1982, η δυναμική των μαχών μετατοπίστηκε προς τον τακτικό στρατό. Δεδομένου ότι ο τακτικός στρατός βασιζόταν στην επιστράτευση, έκανε τον πόλεμο ακόμη λιγότερο δημοφιλή. Πολλοί Ιρανοί άρχισαν να προσπαθούν να ξεφύγουν από τη σύγκρουση. Ήδη από τον Μάιο του 1985, πραγματοποιήθηκαν αντιπολεμικές διαδηλώσεις σε 74 πόλεις σε όλο το Ιράν, οι οποίες καταπνίγηκαν από το καθεστώς, με αποτέλεσμα ορισμένοι διαδηλωτές να πυροβοληθούν και να σκοτωθούν. Μέχρι το 1987, η αποφυγή της στράτευσης είχε γίνει σοβαρό πρόβλημα και οι Φρουροί της Επανάστασης και η αστυνομία έστησαν οδοφράγματα σε όλες τις πόλεις για να συλλάβουν όσους προσπαθούσαν να αποφύγουν τη στράτευση. Άλλοι, ιδίως οι πιο εθνικιστές και θρησκευόμενοι, ο κλήρος και οι Επαναστατικοί Φρουροί, επιθυμούσαν να συνεχιστεί ο πόλεμος.

Η ηγεσία αναγνώρισε ότι ο πόλεμος ήταν αδιέξοδος και άρχισε να σχεδιάζει ανάλογα. Δεν σχεδιάστηκαν άλλες “τελικές επιθέσεις”. Ο επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Άμυνας Hashemi Rafsanjani ανακοίνωσε κατά τη διάρκεια συνέντευξης Τύπου το τέλος των επιθέσεων του ανθρώπινου κύματος. Ο Mohsen Rezaee, επικεφαλής του IRGC, ανακοίνωσε ότι το Ιράν θα επικεντρωθεί αποκλειστικά σε περιορισμένες επιθέσεις και διεισδύσεις, ενώ θα εξοπλίσει και θα υποστηρίξει ομάδες της αντιπολίτευσης στο εσωτερικό του Ιράκ.

Στο εσωτερικό μέτωπο του Ιράν, οι κυρώσεις, η πτώση των τιμών του πετρελαίου και οι ιρακινές επιθέσεις στις ιρανικές πετρελαϊκές εγκαταστάσεις και τη ναυτιλία επιβάρυναν σοβαρά την οικονομία. Ενώ οι ίδιες οι επιθέσεις δεν ήταν τόσο καταστροφικές όσο πίστευαν ορισμένοι αναλυτές, η επιχείρηση Earnest Will υπό την ηγεσία των ΗΠΑ (η οποία προστάτευε τα ιρακινά και συμμαχικά πετρελαιοφόρα, αλλά όχι τα ιρανικά) οδήγησε πολλές ουδέτερες χώρες να σταματήσουν τις συναλλαγές με το Ιράν λόγω της αύξησης των ασφαλίσεων και του φόβου για αεροπορικές επιθέσεις. Οι ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου και μη πετρελαίου μειώθηκαν κατά 55%, ο πληθωρισμός έφτασε το 50% μέχρι το 1987 και η ανεργία εκτινάχθηκε στα ύψη. Την ίδια στιγμή, το Ιράκ αντιμετώπιζε συντριπτικά χρέη και ελλείψεις εργατών, γεγονός που ενθάρρυνε την ηγεσία του να προσπαθήσει να τερματίσει γρήγορα τον πόλεμο.

Στο τέλος του 1987, το Ιράκ διέθετε 5.550 άρματα μάχης (έξι προς ένα σε σχέση με τους Ιρανούς) και 900 μαχητικά αεροσκάφη (δέκα προς ένα σε σχέση με τους Ιρανούς). Μετά την επιχείρηση Karbala-5, το Ιράκ είχε απομείνει μόνο 100 ειδικευμένους πιλότους μαχητικών αεροσκαφών- ως εκ τούτου, το Ιράκ άρχισε να επενδύει στην πρόσληψη ξένων πιλότων από χώρες όπως το Βέλγιο, η Νότια Αφρική, το Πακιστάν, η Ανατολική Γερμανία και η Σοβιετική Ένωση. Αναπλήρωσαν το ανθρώπινο δυναμικό τους ενσωματώνοντας στο στρατό τους εθελοντές από άλλες αραβικές χώρες. Το Ιράκ έγινε επίσης αυτάρκες σε χημικά όπλα και σε ορισμένα συμβατικά όπλα και έλαβε πολύ εξοπλισμό από το εξωτερικό. Η ξένη υποστήριξη βοήθησε το Ιράκ να παρακάμψει τα οικονομικά του προβλήματα και το τεράστιο χρέος του για να συνεχίσει τον πόλεμο και να αυξήσει το μέγεθος του στρατού του.

Ενώ το νότιο και το κεντρικό μέτωπο βρίσκονταν σε αδιέξοδο, το Ιράν άρχισε να επικεντρώνεται στη διεξαγωγή επιθέσεων στο βόρειο Ιράκ με τη βοήθεια των Πεσμεργκά (Κούρδων ανταρτών). Οι Ιρανοί χρησιμοποίησαν έναν συνδυασμό τακτικών ημι-αντάρτικου και διείσδυσης στα κουρδικά βουνά με τους Πεσμεργκά. Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Karbala-9 στις αρχές Απριλίου, το Ιράν κατέλαβε έδαφος κοντά στη Suleimaniya, προκαλώντας σοβαρή αντεπίθεση με δηλητηριώδη αέρια. Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Karbala-10, το Ιράν επιτέθηκε κοντά στην ίδια περιοχή, καταλαμβάνοντας περισσότερα εδάφη. Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Nasr-4, οι Ιρανοί περικύκλωσαν την πόλη Suleimaniya και, με τη βοήθεια των Peshmerga, διείσδυσαν πάνω από 140 χιλιόμετρα στο Ιράκ και πραγματοποίησαν επιδρομές και απείλησαν να καταλάβουν την πλούσια σε πετρέλαιο πόλη Kirkuk και άλλες βόρειες πετρελαιοπηγές. Το Nasr-4 θεωρήθηκε ως η πιο επιτυχημένη μεμονωμένη επιχείρηση του Ιράν στον πόλεμο, αλλά οι ιρανικές δυνάμεις δεν μπόρεσαν να εδραιώσουν τα κέρδη τους και να συνεχίσουν την προέλασή τους- ενώ αυτές οι επιθέσεις σε συνδυασμό με την κουρδική εξέγερση εξάντλησαν τις ιρακινές δυνάμεις, οι απώλειες στον βορρά δεν θα σήμαιναν καταστροφική αποτυχία για το Ιράκ.

Στις 20 Ιουλίου, το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ ενέκρινε το ψήφισμα 598, το οποίο υποστήριξαν οι ΗΠΑ και το οποίο ζητούσε τον τερματισμό των μαχών και την επιστροφή στα προπολεμικά σύνορα. Το ψήφισμα αυτό επισημάνθηκε από το Ιράν επειδή ήταν το πρώτο ψήφισμα που ζητούσε την επιστροφή στα προπολεμικά σύνορα και τη σύσταση επιτροπής για τον προσδιορισμό του επιτιθέμενου και την αποζημίωση.

Με το αδιέξοδο στην ξηρά, ο αέρας

Η κύρια ιρακινή αεροπορική προσπάθεια είχε μετατοπιστεί στην καταστροφή της ιρανικής πολεμικής ικανότητας (κυρίως πετρελαιοπηγές του Περσικού Κόλπου, δεξαμενόπλοια και το νησί Kharg) και από τα τέλη του 1986, η ιρακινή αεροπορία ξεκίνησε μια ολοκληρωμένη εκστρατεία κατά της ιρανικής οικονομικής υποδομής. Μέχρι τα τέλη του 1987, η ιρακινή αεροπορία μπορούσε να υπολογίζει σε άμεση αμερικανική υποστήριξη για τη διεξαγωγή επιχειρήσεων μεγάλου βεληνεκούς κατά ιρανικών στόχων υποδομής και πετρελαϊκών εγκαταστάσεων βαθιά στον Περσικό Κόλπο. Τα πλοία του αμερικανικού ναυτικού παρακολουθούσαν και ανέφεραν τις κινήσεις της ιρανικής ναυτιλίας και άμυνας. Στη μαζική ιρακινή αεροπορική επιδρομή κατά της νήσου Kharg, που πραγματοποιήθηκε στις 18 Μαρτίου 1988, οι Ιρακινοί κατέστρεψαν δύο υπερδεξαμενόπλοια αλλά έχασαν πέντε αεροσκάφη από τα ιρανικά F-14 Tomcats, συμπεριλαμβανομένων δύο Tupolev Tu-22B και ενός Mikoyan MiG-25RB. Το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ είχε πλέον εμπλακεί περισσότερο στη μάχη στον Περσικό Κόλπο, εξαπολύοντας τις επιχειρήσεις Earnest Will και Prime Chance εναντίον των Ιρανών.

Οι επιθέσεις σε πετρελαιοφόρα συνεχίστηκαν. Τόσο το Ιράν όσο και το Ιράκ πραγματοποίησαν συχνές επιθέσεις κατά τους πρώτους τέσσερις μήνες του έτους. Το Ιράν διεξήγαγε ουσιαστικά ένα ναυτικό ανταρτοπόλεμο με τα ταχύπλοα του ναυτικού του IRGC, ενώ το Ιράκ επιτέθηκε με τα αεροσκάφη του. Το 1987, το Κουβέιτ ζήτησε να αλλάξει τη σημαία των δεξαμενόπλοιων του με τη σημαία των ΗΠΑ. Το έκαναν τον Μάρτιο και το αμερικανικό ναυτικό ξεκίνησε την επιχείρηση Earnest Will για να συνοδεύει τα δεξαμενόπλοια. Το αποτέλεσμα της Earnest Will θα ήταν ότι, ενώ τα πετρελαιοφόρα που μετέφεραν ιρακινά

Στις 24 Σεπτεμβρίου, οι βατραχάνθρωποι του αμερικανικού ναυτικού κατέλαβαν το ιρανικό ναρκαλιευτικό πλοίο Iran Ajr, μια διπλωματική καταστροφή για τους ήδη απομονωμένους Ιρανούς. Το Ιράν είχε προηγουμένως προσπαθήσει να διατηρήσει τουλάχιστον τα προσχήματα της εύλογης άρνησης σχετικά με τη χρήση ναρκών, αλλά οι Navy SEALS συνέλαβαν και φωτογράφησαν εκτεταμένα στοιχεία για τις δραστηριότητες τοποθέτησης ναρκών του Iran Ajr. Στις 8 Οκτωβρίου, το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ κατέστρεψε τέσσερα ιρανικά ταχύπλοα, και σε απάντηση στις ιρανικές επιθέσεις με πυραύλους Silkworm σε πετρελαιοφόρα του Κουβέιτ, ξεκίνησε την επιχείρηση Nimble Archer, καταστρέφοντας δύο ιρανικές εξέδρες άντλησης πετρελαίου στον Περσικό Κόλπο. Κατά τη διάρκεια του Νοεμβρίου και του Δεκεμβρίου, η ιρακινή πολεμική αεροπορία ξεκίνησε μια προσπάθεια να καταστρέψει όλες τις ιρανικές αεροπορικές βάσεις στο Χουζεστάν και την υπόλοιπη ιρανική πολεμική αεροπορία. Το Ιράν κατάφερε να καταρρίψει 30 ιρακινά μαχητικά με μαχητικά αεροσκάφη, αντιαεροπορικά πυροβόλα και πυραύλους, επιτρέποντας στην ιρανική αεροπορία να επιβιώσει μέχρι το τέλος του πολέμου.

Στις 28 Ιουνίου, ιρακινά μαχητικά βομβαρδιστικά επιτέθηκαν στην ιρανική πόλη Sardasht κοντά στα σύνορα, χρησιμοποιώντας χημικές βόμβες αερίου μουστάρδας. Ενώ πολλές πόλεις είχαν βομβαρδιστεί στο παρελθόν και στρατεύματα είχαν δεχτεί επίθεση με αέριο, αυτή ήταν η πρώτη φορά που οι Ιρακινοί επιτέθηκαν με δηλητηριώδες αέριο σε μη στρατιωτική περιοχή. Το ένα τέταρτο του τότε πληθυσμού της πόλης των 20.000 κατοίκων κάηκε και χτυπήθηκε, και 113 σκοτώθηκαν αμέσως, ενώ πολλοί άλλοι πέθαναν και υπέστησαν επιπτώσεις στην υγεία τους τις επόμενες δεκαετίες. Ο Σαντάμ διέταξε την επίθεση προκειμένου να δοκιμάσει τα αποτελέσματα του νεοαναπτυχθέντος αερίου “σκονισμένης μουστάρδας”, το οποίο είχε σχεδιαστεί για να είναι ακόμη πιο παραλυτικό από το παραδοσιακό αέριο μουστάρδας. Αν και ελάχιστα γνωστή εκτός Ιράν (σε αντίθεση με τη μετέπειτα σφαγή της Halabja), η βομβιστική επίθεση στο Sardasht (και οι μελλοντικές παρόμοιες επιθέσεις) είχε τεράστια επίδραση στην ψυχοσύνθεση του ιρανικού λαού.

Μέχρι το 1988, με μαζικές εισαγωγές εξοπλισμού και μειωμένους Ιρανούς εθελοντές, το Ιράκ ήταν έτοιμο να εξαπολύσει μεγάλες επιθέσεις εναντίον του Ιράν. Τον Φεβρουάριο του 1988, ο Σαντάμ ξεκίνησε τον πέμπτο και πιο θανατηφόρο “πόλεμο των πόλεων”. Κατά τη διάρκεια των επόμενων δύο μηνών, το Ιράκ εκτόξευσε πάνω από 200 πυραύλους al-Hussein σε 37 ιρανικές πόλεις. Ο Σαντάμ απείλησε επίσης να χρησιμοποιήσει χημικά όπλα στους πυραύλους του, γεγονός που προκάλεσε την αποχώρηση του 30% του πληθυσμού της Τεχεράνης από την πόλη. Το Ιράν ανταπέδωσε, εκτοξεύοντας τουλάχιστον 104 πυραύλους κατά του Ιράκ το 1988 και βομβαρδίζοντας τη Βασόρα. Το γεγονός αυτό πήρε το παρατσούκλι “Μονομαχία Scud” στα ξένα μέσα ενημέρωσης. Συνολικά, το Ιράκ εκτόξευσε 520 Scuds και al-Husseins εναντίον του Ιράν και το Ιράν εκτόξευσε 177 σε απάντηση. Οι ιρανικές επιθέσεις ήταν πολύ λίγες σε αριθμό για να αποτρέψουν το Ιράκ από το να εξαπολύσει τις δικές του επιθέσεις. Το Ιράκ αύξησε επίσης τις αεροπορικές επιδρομές του κατά της νήσου Kharg και των ιρανικών πετρελαιοφόρων. Με τα δεξαμενόπλοια τους να προστατεύονται από τα πολεμικά πλοία των ΗΠΑ, μπορούσαν να επιχειρούν σχεδόν ατιμώρητα. Επιπλέον, η Δύση προμήθευσε την πολεμική αεροπορία του Ιράκ με έξυπνες βόμβες καθοδηγούμενες με λέιζερ, επιτρέποντάς τους να επιτίθενται σε οικονομικούς στόχους αποφεύγοντας την αντιαεροπορική άμυνα. Αυτές οι επιθέσεις άρχισαν να έχουν σημαντικό αντίκτυπο στην ιρανική οικονομία και το ηθικό και προκάλεσαν πολλές απώλειες.

Τον Μάρτιο του 1988, οι Ιρανοί διεξήγαγαν τις επιχειρήσεις “Αυγή 10”, “Beit ol-Moqaddas 2” και “Zafar 7” στο ιρακινό Κουρδιστάν με στόχο την κατάληψη του φράγματος Darbandikhan και του σταθμού παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας στη λίμνη Dukan, που προμήθευαν το Ιράκ με μεγάλο μέρος της ηλεκτρικής ενέργειας και του νερού, καθώς και της πόλης Suleimaniya.264 Το Ιράν ήλπιζε ότι η κατάληψη αυτών των περιοχών θα έφερνε ευνοϊκότερους όρους στη συμφωνία κατάπαυσης του πυρός. Αυτή η επίθεση διείσδυσης πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τους Πεσμεργκά. Ιρανικοί αερομεταφερόμενοι κομάντος αποβιβάστηκαν πίσω από τις ιρακινές γραμμές και ιρανικά ελικόπτερα χτύπησαν ιρακινά άρματα μάχης με πυραύλους TOW. Οι Ιρακινοί αιφνιδιάστηκαν και τα ιρανικά μαχητικά αεροσκάφη F-5E Tiger προκάλεσαν ζημιές ακόμη και στο διυλιστήριο πετρελαίου του Κιρκούκ. Το Ιράκ εκτέλεσε πολλούς αξιωματικούς για τις αποτυχίες αυτές τον Μάρτιο-Απρίλιο του 1988, μεταξύ των οποίων και τον συνταγματάρχη Jafar Sadeq. Οι Ιρανοί χρησιμοποίησαν τακτικές διείσδυσης στα κουρδικά βουνά, κατέλαβαν την πόλη Halabja και άρχισαν να εξαπλώνονται σε όλη την επαρχία.

Παρόλο που οι Ιρανοί προχώρησαν μέχρι την οπτική επαφή με το Dukan και κατέλαβαν περίπου 1.040 km2 (400 τετραγωνικά μίλια) και 4.000 ιρακινούς στρατιώτες, η επίθεση απέτυχε λόγω της χρήσης χημικού πολέμου από το Ιράκ: 264 Οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν τις πιο θανατηφόρες επιθέσεις με χημικά όπλα του πολέμου. Η Ρεπουμπλικανική Φρουρά εκτόξευσε 700 χημικά βλήματα, ενώ οι άλλες μεραρχίες πυροβολικού εκτόξευσαν από 200-300 χημικά βλήματα η καθεμία, εξαπολύοντας ένα χημικό νέφος πάνω από τους Ιρανούς, σκοτώνοντας ή τραυματίζοντας το 60% από αυτούς, το πλήγμα έγινε ιδιαίτερα αισθητό από την ιρανική 84η μεραρχία πεζικού και την 55η μεραρχία αλεξιπτωτιστών. Οι ιρακινές ειδικές δυνάμεις σταμάτησαν στη συνέχεια τα απομεινάρια της ιρανικής δύναμης. Σε αντίποινα για τη συνεργασία των Κούρδων με τους Ιρανούς, το Ιράκ εξαπέλυσε μαζική επίθεση με δηλητηριώδη αέρια κατά των Κούρδων αμάχων στη Halabja, που είχε πρόσφατα καταληφθεί από τους Ιρανούς, σκοτώνοντας χιλιάδες αμάχους. Το Ιράν μετέφερε αεροπορικώς ξένους δημοσιογράφους στην κατεστραμμένη πόλη και οι εικόνες των νεκρών προβλήθηκαν σε όλο τον κόσμο, αλλά η δυσπιστία της Δύσης απέναντι στο Ιράν και η συνεργασία με το Ιράκ τους οδήγησε στο να κατηγορήσουν και το Ιράν για την επίθεση.

Στις 17 Απριλίου 1988, το Ιράκ εξαπέλυσε την επιχείρηση Ramadan Mubarak (Ευλογημένο Ραμαζάνι), μια αιφνιδιαστική επίθεση κατά των 15.000 στρατιωτών Basij στη χερσόνησο al-Faw. Της επίθεσης είχαν προηγηθεί ιρακινές επιθέσεις αντιπερισπασμού στο βόρειο Ιράκ, με μαζικά πυρά πυροβολικού και αεροπορίας κατά των ιρανικών γραμμών του μετώπου. Σημαντικές περιοχές, όπως γραμμές ανεφοδιασμού, θέσεις διοίκησης και αποθήκες πυρομαχικών, επλήγησαν από καταιγισμό αερίου μουστάρδας και νευροπαραλυτικών αερίων, καθώς και από συμβατικά εκρηκτικά. Ελικόπτερα αποβίβασαν ιρακινούς κομάντος πίσω από τις ιρανικές γραμμές στο αλ-Φαου, ενώ η κύρια ιρακινή δύναμη πραγματοποίησε μετωπική επίθεση. Μέσα σε 48 ώρες, όλες οι ιρανικές δυνάμεις είχαν σκοτωθεί ή απομακρυνθεί από τη χερσόνησο αλ-Φαου. Η ημέρα αυτή γιορτάστηκε στο Ιράκ ως Ημέρα Απελευθέρωσης του Φάου καθ” όλη τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Σαντάμ. Οι Ιρακινοί είχαν σχεδιάσει καλά την επίθεση. Πριν από την επίθεση, οι Ιρακινοί στρατιώτες έδωσαν στους εαυτούς τους αντίδοτα δηλητηριωδών αερίων για να θωρακιστούν από την επίδραση του κορεσμού των αερίων. Η βαριά και καλά εκτελεσμένη χρήση χημικών όπλων ήταν ο αποφασιστικός παράγοντας της νίκης. Οι ιρακινές απώλειες ήταν σχετικά μικρές, ιδίως σε σύγκριση με τις απώλειες του Ιράν. Ο Ra”ad al-Hamdani αφηγήθηκε αργότερα ότι η ανακατάληψη της al-Faw σηματοδότησε “το υψηλότερο σημείο εμπειρίας και τεχνογνωσίας στο οποίο έφτασε ο ιρακινός στρατός”. Οι Ιρανοί κατάφεραν τελικά να σταματήσουν την ιρακινή προέλαση καθώς προωθήθηκαν προς το Χουζεστάν.

Προς σοκ των Ιρανών, αντί να διακόψουν την επίθεση, οι Ιρακινοί συνέχισαν την προέλασή τους και μια νέα δύναμη επιτέθηκε στις ιρανικές θέσεις γύρω από τη Βασόρα. Μετά από αυτό, οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν μια διαρκή επίθεση για να εκκαθαρίσουν τους Ιρανούς από όλο το νότιο Ιράκ. 264 Μια από τις πιο επιτυχημένες ιρακινές τακτικές ήταν η επίθεση “με ένα διπλό χτύπημα” με τη χρήση χημικών όπλων. Χρησιμοποιώντας το πυροβολικό, θα κορεσμούσαν την ιρανική πρώτη γραμμή με ταχέως διασκορπιζόμενο κυάνιο και νευροπαραλυτικό αέριο, ενώ το μεγαλύτερης διάρκειας αέριο μουστάρδας εκτοξεύονταν μέσω μαχητικών βομβαρδιστικών και πυραύλων εναντίον των ιρανικών μετόπισθεν, δημιουργώντας ένα “χημικό τείχος” που εμπόδιζε την ενίσχυση.

Την ίδια ημέρα με την επίθεση του Ιράκ στη χερσόνησο αλ Φάου, το Πολεμικό Ναυτικό των Ηνωμένων Πολιτειών ξεκίνησε την επιχείρηση Praying Mantis σε αντίποινα κατά του Ιράν για την καταστροφή ενός πολεμικού πλοίου με νάρκη. Το Ιράν έχασε πλατφόρμες πετρελαίου, αντιτορπιλικά και φρεγάτες σε αυτή τη μάχη, η οποία έληξε μόνο όταν ο πρόεδρος Ρέιγκαν αποφάσισε ότι το ιρανικό ναυτικό είχε υποστεί αρκετή ζημιά. Παρά το γεγονός αυτό, το Ναυτικό των Φρουρών της Επανάστασης συνέχισε τις επιθέσεις με ταχύπλοα εναντίον πετρελαιοφόρων. Οι ήττες στο αλ Φάου και στον Περσικό Κόλπο ώθησαν την ιρανική ηγεσία προς την εγκατάλειψη του πολέμου, ιδίως όταν αντιμετώπιζε την προοπτική να πολεμήσει τους Αμερικανούς.

Αντιμέτωπος με τέτοιες απώλειες, ο Χομεϊνί διόρισε τον κληρικό Χασεμί Ραφσαντζανί ως ανώτατο διοικητή των ενόπλων δυνάμεων, αν και στην πραγματικότητα κατείχε τη θέση αυτή εδώ και μήνες. Ο Ραφσαντζανί διέταξε μια τελευταία απελπισμένη αντεπίθεση στο Ιράκ, η οποία εξαπολύθηκε στις 13 Ιουνίου 1988. Οι Ιρανοί διείσδυσαν μέσα από τα ιρακινά χαρακώματα και προχώρησαν 10 χιλιόμετρα μέσα στο Ιράκ και κατάφεραν να πλήξουν το προεδρικό μέγαρο του Σαντάμ στη Βαγδάτη χρησιμοποιώντας μαχητικά αεροσκάφη. Μετά από τρεις ημέρες μάχης, οι αποδεκατισμένοι Ιρανοί απωθήθηκαν και πάλι στις αρχικές τους θέσεις, καθώς οι Ιρακινοί εξαπέλυσαν 650 επιδρομές ελικοπτέρων και 300 αεροσκαφών.

Στις 18 Ιουνίου, το Ιράκ εξαπέλυσε την Επιχείρηση Σαράντα Αστέρια (چل چراغ chehel cheragh) σε συνεργασία με τη Mujahideen-e-Khalq (MEK) γύρω από το Μεράν. Με 530 εξόδους αεροσκαφών και μεγάλη χρήση νευροπαραλυτικών αερίων, συνέτριψαν τις ιρανικές δυνάμεις στην περιοχή, σκοτώνοντας 3.500 άτομα και καταστρέφοντας σχεδόν μια μεραρχία της Φρουράς της Επανάστασης. Το Μεχράν καταλήφθηκε και πάλι και καταλήφθηκε από το MEK. Το Ιράκ εξαπέλυσε επίσης αεροπορικές επιδρομές εναντίον ιρανικών πληθυσμιακών κέντρων και οικονομικών στόχων, βάζοντας φωτιά σε 10 πετρελαϊκές εγκαταστάσεις.

Στις 25 Μαΐου 1988, το Ιράκ εξαπέλυσε την πρώτη από τις πέντε επιχειρήσεις Tawakalna ala Allah, που αποτελούνταν από έναν από τους μεγαλύτερους βομβαρδισμούς πυροβολικού στην ιστορία, σε συνδυασμό με χημικά όπλα. Οι βάλτοι είχαν αποξηρανθεί από την ξηρασία, επιτρέποντας στους Ιρακινούς να χρησιμοποιήσουν άρματα μάχης για να παρακάμψουν τις ιρανικές οχυρώσεις πεδίου, εκδιώκοντας τους Ιρανούς από τη συνοριακή πόλη Shalamcheh μετά από λιγότερο από 10 ώρες μάχης.

Στις 25 Ιουνίου, το Ιράκ εξαπέλυσε τη δεύτερη επιχείρηση Tawakal ala Allah εναντίον των Ιρανών στο νησί Majnoon. Οι Ιρακινοί κομάντος χρησιμοποίησαν αμφίβια σκάφη για να αποκλείσουν τα ιρανικά μετόπισθεν και στη συνέχεια χρησιμοποίησαν εκατοντάδες άρματα μάχης με μαζικούς βομβαρδισμούς συμβατικού και χημικού πυροβολικού για να ανακαταλάβουν το νησί μετά από 8 ώρες μάχης. Ο Σαντάμ εμφανίστηκε ζωντανά στην ιρακινή τηλεόραση για να “ηγηθεί” της επίθεσης εναντίον των Ιρανών. Η πλειονότητα των Ιρανών υπερασπιστών σκοτώθηκε κατά τη διάρκεια της γρήγορης επίθεσης. Οι δύο τελευταίες επιχειρήσεις Tawakal ala Allah πραγματοποιήθηκαν κοντά στην al-Amarah και το Khaneqan. Μέχρι τις 12 Ιουλίου, οι Ιρακινοί είχαν καταλάβει την πόλη Dehloran, 30 χιλιόμετρα μέσα στο Ιράν, μαζί με 2.500 στρατιώτες και πολύ οπλισμό και υλικό, το οποίο χρειάστηκαν τέσσερις ημέρες για να μεταφερθεί στο Ιράκ. Στις απώλειες αυτές περιλαμβάνονταν περισσότερα από 570 από τα 1.000 εναπομείναντα ιρανικά άρματα μάχης, πάνω από 430 τεθωρακισμένα οχήματα, 45 αυτοκινούμενα πυροβόλα, 300 ρυμουλκούμενα πυροβόλα και 320 αντιαεροπορικά πυροβόλα. Αυτά τα στοιχεία περιλάμβαναν μόνο ό,τι το Ιράκ μπορούσε πραγματικά να χρησιμοποιήσει- η συνολική ποσότητα του αιχμαλωτισμένου υλικού ήταν υψηλότερη. Από τον Μάρτιο, οι Ιρακινοί ισχυρίστηκαν ότι κατέλαβαν 1.298 άρματα μάχης, 155 οχήματα μάχης πεζικού, 512 κομμάτια βαρέως πυροβολικού, 6.196 όλμους, 5.550 τυφέκια και ελαφρά πυροβόλα, 8.050 φορητούς εκτοξευτές πυραύλων, 60.694 τυφέκια, 322 πιστόλια, 454 φορτηγά και 1.600 ελαφρά οχήματα. Οι Ιρακινοί αποχώρησαν από το Dehloran αμέσως μετά, ισχυριζόμενοι ότι “δεν είχαν καμία επιθυμία να κατακτήσουν ιρανικό έδαφος”. Ο καθηγητής ιστορίας Kaveh Farrokh θεώρησε ότι αυτή ήταν η μεγαλύτερη στρατιωτική καταστροφή του Ιράν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ο Stephen Pelletier, δημοσιογράφος, ειδικός στη Μέση Ανατολή και συγγραφέας, σημείωσε ότι “το Tawakal ala Allah … είχε ως αποτέλεσμα την απόλυτη καταστροφή της στρατιωτικής μηχανής του Ιράν”.

Κατά τη διάρκεια των μαχών του 1988, οι Ιρανοί προέβαλαν μικρή αντίσταση, έχοντας εξαντληθεί από σχεδόν οκτώ χρόνια πολέμου: 253 Έχασαν μεγάλες ποσότητες εξοπλισμού. Στις 2 Ιουλίου, το Ιράν δημιούργησε καθυστερημένα μια κοινή κεντρική διοίκηση, η οποία ένωσε τους Φρουρούς της Επανάστασης, τον Στρατό και τους Κούρδους αντάρτες και διέλυσε την αντιπαλότητα μεταξύ του Στρατού και των Φρουρών της Επανάστασης. Ωστόσο, αυτό έγινε πολύ αργά και, μετά την κατάληψη 570 από τα επιχειρησιακά τους άρματα μάχης και την καταστροφή εκατοντάδων άλλων, το Ιράν πιστεύεται ότι είχε λιγότερα από 200 εναπομείναντα επιχειρησιακά άρματα μάχης στο νότιο μέτωπο, έναντι χιλιάδων ιρακινών. Η μόνη περιοχή όπου οι Ιρανοί δεν υπέστησαν μεγάλες ήττες ήταν το Κουρδιστάν.

Ο Σαντάμ έστειλε προειδοποίηση στον Χομεϊνί στα μέσα του 1988, απειλώντας να εξαπολύσει μια νέα ισχυρή εισβολή πλήρους κλίμακας και να επιτεθεί στις ιρανικές πόλεις με όπλα μαζικής καταστροφής. Λίγο αργότερα, ιρακινά αεροσκάφη βομβάρδισαν με δηλητηριώδη αέρια την ιρανική πόλη Oshnavieh, σκοτώνοντας και τραυματίζοντας αμέσως πάνω από 2.000 αμάχους. Ο φόβος μιας ολομέτωπης χημικής επίθεσης εναντίον του σε μεγάλο βαθμό απροστάτευτου άμαχου πληθυσμού του Ιράν βάρυνε πολύ την ιρανική ηγεσία και συνειδητοποίησε ότι η διεθνής κοινότητα δεν είχε καμία πρόθεση να συγκρατήσει το Ιράκ. Η ζωή του άμαχου πληθυσμού του Ιράν είχε αρχίσει να διαταράσσεται σε μεγάλο βαθμό, με το ένα τρίτο του αστικού πληθυσμού να εκκενώνει τις μεγάλες πόλεις υπό τον φόβο του φαινομενικά επικείμενου χημικού πολέμου. Εν τω μεταξύ, ιρακινές συμβατικές βόμβες και πύραυλοι έπλητταν συνεχώς πόλεις, καταστρέφοντας ζωτικές πολιτικές και στρατιωτικές υποδομές και αυξάνοντας τον αριθμό των νεκρών. Το Ιράν απάντησε με πυραυλικές και αεροπορικές επιθέσεις, αλλά όχι επαρκώς για να αποτρέψει τους Ιρακινούς.

Με την απειλή μιας νέας και ακόμη πιο ισχυρής εισβολής, ο αρχιστράτηγος Ραφσαντζανί διέταξε τους Ιρανούς να υποχωρήσουν από το Χατζ Ομράν του Κουρδιστάν στις 14 Ιουλίου. Οι Ιρανοί δεν το χαρακτήρισαν δημοσίως ως υποχώρηση, αλλά το αποκάλεσαν “προσωρινή απόσυρση”. Μέχρι τον Ιούλιο, ο στρατός του Ιράν εντός του Ιράκ είχε σε μεγάλο βαθμό διαλυθεί. Το Ιράκ έστησε μια τεράστια έκθεση αιχμαλωτισμένων ιρανικών όπλων στη Βαγδάτη, υποστηρίζοντας ότι συνέλαβε 1.298 άρματα μάχης, 5.550 τυφέκια χωρίς ανάκρουση και χιλιάδες άλλα όπλα. Ωστόσο, το Ιράκ είχε υποστεί επίσης βαριές απώλειες και οι μάχες ήταν πολύ δαπανηρές.

Τον Ιούλιο του 1988, ιρακινά αεροσκάφη έριξαν βόμβες στο ιρανικό κουρδικό χωριό Ζαρντάν. Δεκάδες χωριά, όπως το Sardasht, και ορισμένες μεγαλύτερες πόλεις, όπως το Marivan, το Baneh και το Saqqez, δέχθηκαν και πάλι επιθέσεις με δηλητηριώδη αέρια, με αποτέλεσμα ακόμη μεγαλύτερες απώλειες μεταξύ των αμάχων. Στις 3 Ιουλίου 1988, το USS Vincennes κατέρριψε την πτήση 655 της Iran Air, σκοτώνοντας 290 επιβάτες και πλήρωμα. Η έλλειψη διεθνούς συμπάθειας ενόχλησε την ιρανική ηγεσία και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν έτοιμες να διεξάγουν έναν πόλεμο πλήρους κλίμακας εναντίον τους και ότι το Ιράκ ήταν έτοιμο να εξαπολύσει ολόκληρο το χημικό του οπλοστάσιο στις πόλεις τους.

Σε αυτό το σημείο, στοιχεία της ιρανικής ηγεσίας, με επικεφαλής τον Ραφσαντζανί (ο οποίος αρχικά είχε πιέσει για την παράταση του πολέμου), έπεισαν τον Χομεϊνί να δεχτεί την κατάπαυση του πυρός. Δήλωσαν ότι για να κερδηθεί ο πόλεμος, ο στρατιωτικός προϋπολογισμός του Ιράν θα έπρεπε να οκταπλασιαστεί και ο πόλεμος θα διαρκούσε μέχρι το 1993. Στις 20 Ιουλίου 1988, το Ιράν αποδέχτηκε το ψήφισμα 598, δείχνοντας την προθυμία του να αποδεχτεί την κατάπαυση του πυρός. 11 Σε ραδιοφωνική ομιλία διαβάστηκε μια δήλωση του Χομεϊνί, ο οποίος εξέφρασε βαθιά δυσαρέσκεια και απροθυμία για την αποδοχή της κατάπαυσης του πυρός,

Ευτυχισμένοι είναι εκείνοι που έφυγαν από το μαρτύριο. Ευτυχισμένοι είναι εκείνοι που έχασαν τη ζωή τους σε αυτή τη φάλαγγα του φωτός. Δυστυχισμένος είμαι εγώ που επιβιώνω ακόμα και έχω πιει το δηλητηριασμένο δισκοπότηρο…: 1

Τα νέα για το τέλος του πολέμου έγιναν δεκτά με πανηγυρισμούς στη Βαγδάτη, με τον κόσμο να χορεύει στους δρόμους- στην Τεχεράνη, ωστόσο, το τέλος του πολέμου έγινε δεκτό με μια ζοφερή διάθεση:  1

Η επιχείρηση Mersad (مرصاد “ενέδρα”) ήταν η τελευταία μεγάλη στρατιωτική επιχείρηση του πολέμου. Τόσο το Ιράν όσο και το Ιράκ είχαν αποδεχτεί το ψήφισμα 598, αλλά παρά την κατάπαυση του πυρός, αφού είδαν τις ιρακινές νίκες τους προηγούμενους μήνες, η Mujahadeen-e-Khalq (MEK) αποφάσισε να εξαπολύσει μια δική της επίθεση και επιθυμούσε να προχωρήσει μέχρι την Τεχεράνη. Ο Σαντάμ και η ιρακινή ανώτατη διοίκηση αποφάσισαν μια επίθεση σε δύο κατευθύνσεις πέρα από τα σύνορα στο κεντρικό Ιράν και το ιρανικό Κουρδιστάν. Λίγο μετά την αποδοχή της κατάπαυσης του πυρός από το Ιράν, ο στρατός του MEK ξεκίνησε την επίθεσή του, επιτιθέμενος στην επαρχία Ιλάμ υπό την κάλυψη της ιρακινής αεροπορικής δύναμης. Στα βόρεια, το Ιράκ εξαπέλυσε επίσης επίθεση στο ιρακινό Κουρδιστάν, η οποία αμβλύνθηκε από τους Ιρανούς.

Στις 26 Ιουλίου 1988, το MEK ξεκίνησε την εκστρατεία του στο κεντρικό Ιράν, την Επιχείρηση Forough Javidan (Αιώνιο Φως), με την υποστήριξη του ιρακινού στρατού. Οι Ιρανοί είχαν αποσύρει τους εναπομείναντες στρατιώτες τους στο Χουζεστάν υπό το φόβο μιας νέας ιρακινής απόπειρας εισβολής, επιτρέποντας στους Μουτζαχεντίν να προχωρήσουν γρήγορα προς την Κερμανσάχ, καταλαμβάνοντας τις πόλεις Qasr-e Shirin, Sarpol-e Zahab, Kerend-e Gharb και Islamabad-e-Gharb. Οι MEK ανέμεναν ότι ο ιρανικός πληθυσμός θα εξεγερθεί και θα υποστηρίξει την προέλασή τους- η εξέγερση δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ, αλλά έφτασαν 145 χιλιόμετρα βαθιά μέσα στο Ιράν. Σε απάντηση, ο ιρανικός στρατός εξαπέλυσε την αντεπίθεσή του, την Επιχείρηση Mersad, υπό τον αντιστράτηγο Ali Sayyad Shirazi. Ιρανοί αλεξιπτωτιστές αποβιβάστηκαν πίσω από τις γραμμές του MEK, ενώ η ιρανική αεροπορία και τα ελικόπτερα εξαπέλυσαν αεροπορική επίθεση, καταστρέφοντας μεγάλο μέρος των εχθρικών φάλαγγων. Οι Ιρανοί νίκησαν το MEK στην πόλη Kerend-e Gharb στις 29 Ιουλίου 1988. Στις 31 Ιουλίου, το Ιράν εκδίωξε το MEK από τις πόλεις Qasr-e-Shirin και Sarpol Zahab, αν και το MEK ισχυρίστηκε ότι “αποσύρθηκε οικειοθελώς” από τις πόλεις. Το Ιράν υπολόγισε ότι σκοτώθηκαν 4.500 MEK, ενώ 400 Ιρανοί στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους.

Οι τελευταίες αξιοσημείωτες πολεμικές ενέργειες του πολέμου έλαβαν χώρα στις 3 Αυγούστου 1988, στον Περσικό Κόλπο, όταν το ιρανικό ναυτικό πυροβόλησε ένα φορτηγό πλοίο και το Ιράκ εξαπέλυσε χημικές επιθέσεις εναντίον Ιρανών αμάχων, σκοτώνοντας άγνωστο αριθμό από αυτούς και τραυματίζοντας 2.300. Το Ιράκ δέχθηκε διεθνείς πιέσεις για να περιορίσει περαιτέρω επιθέσεις. Το ψήφισμα 598 τέθηκε σε ισχύ στις 8 Αυγούστου 1988, τερματίζοντας όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις μεταξύ των δύο χωρών. Στις 20 Αυγούστου 1988, η ειρήνη με το Ιράν είχε αποκατασταθεί. Οι ειρηνευτές του ΟΗΕ που ανήκαν στην αποστολή UNIIMOG ανέλαβαν δράση, παραμένοντας στα σύνορα Ιράν-Ιράκ μέχρι το 1991. Η πλειονότητα των δυτικών αναλυτών πιστεύει ότι ο πόλεμος δεν είχε νικητές, ενώ ορισμένοι πίστευαν ότι το Ιράκ αναδείχθηκε νικητής του πολέμου, με βάση τις συντριπτικές επιτυχίες του Ιράκ μεταξύ Απριλίου και Ιουλίου 1988. Ενώ ο πόλεμος είχε πλέον τελειώσει, το Ιράκ πέρασε το υπόλοιπο του Αυγούστου και τις αρχές Σεπτεμβρίου εκκαθαρίζοντας την κουρδική αντίσταση. Χρησιμοποιώντας 60.000 στρατιώτες μαζί με ελικόπτερα, χημικά όπλα (δηλητηριώδη αέρια) και μαζικές εκτελέσεις, το Ιράκ χτύπησε 15 χωριά, σκοτώνοντας αντάρτες και αμάχους, και ανάγκασε δεκάδες χιλιάδες Κούρδους να μετεγκατασταθούν σε οικισμούς. Πολλοί Κούρδοι πολίτες κατέφυγαν στο Ιράν. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1988, η εκστρατεία κατά των Κούρδων έληξε και κάθε αντίσταση είχε συντριβεί. 400 Ιρακινοί στρατιώτες και 50.000-100.000 Κούρδοι πολίτες και στρατιώτες είχαν σκοτωθεί.

Μετά τη λήξη του πολέμου, χρειάστηκαν αρκετές εβδομάδες για να εκκενώσουν οι Ένοπλες Δυνάμεις της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν το ιρακινό έδαφος για να τιμήσουν τα προπολεμικά διεθνή σύνορα που είχαν καθοριστεί από τη Συμφωνία του Αλγερίου του 1975. Οι τελευταίοι αιχμάλωτοι πολέμου ανταλλάχθηκαν το 2003.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν αναγνώρισε το Ιράκ ως τον επιτιθέμενο του πολέμου μέχρι τις 11 Δεκεμβρίου 1991, περίπου 11 χρόνια μετά την εισβολή του Ιράκ στο Ιράν και 16 μήνες μετά την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ.

Απώλειες

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ ήταν ο φονικότερος συμβατικός πόλεμος που διεξήχθη ποτέ μεταξύ τακτικών στρατών αναπτυσσόμενων χωρών. Η Encyclopædia Britannica αναφέρει: “Οι εκτιμήσεις για τις συνολικές απώλειες κυμαίνονται από 1.000.000 έως διπλάσιες. Ο αριθμός των νεκρών και από τις δύο πλευρές ήταν ίσως 500.000, με το Ιράν να υφίσταται τις μεγαλύτερες απώλειες”. Οι ιρακινές απώλειες υπολογίζονται σε 105.000-200.000 νεκρούς, ενώ περίπου 400.000 είχαν τραυματιστεί και περίπου 70.000 είχαν συλληφθεί. Χιλιάδες άμαχοι και στις δύο πλευρές έχασαν τη ζωή τους σε αεροπορικές επιδρομές και επιθέσεις με βαλλιστικούς πυραύλους. Οι αιχμάλωτοι που είχαν συλληφθεί και από τις δύο χώρες άρχισαν να απελευθερώνονται το 1990, αν και ορισμένοι δεν απελευθερώθηκαν παρά μόνο 10 και πλέον χρόνια μετά το τέλος της σύγκρουσης. Οι πόλεις και στις δύο πλευρές είχαν επίσης υποστεί σημαντικές ζημιές. Ενώ το επαναστατικό Ιράν είχε αιματοκυλιστεί, το Ιράκ έμεινε με έναν μεγάλο στρατό και ήταν μια περιφερειακή δύναμη, αν και με σοβαρό χρέος, οικονομικά προβλήματα και ελλείψεις εργατικού δυναμικού.

Σύμφωνα με ιρανικές κυβερνητικές πηγές, ο πόλεμος κόστισε στο Ιράν περίπου 200.000-220.000 νεκρούς, ή έως 262.000 σύμφωνα με τις συντηρητικές δυτικές εκτιμήσεις. Σε αυτούς περιλαμβάνονται 123.220 μαχητές και 11.000-16.000 άμαχοι. Στους μαχητές περιλαμβάνονται 79.664 μέλη του Σώματος των Φρουρών της Επανάστασης και επιπλέον 35.170 στρατιώτες του τακτικού στρατού. Επιπλέον, οι αιχμάλωτοι πολέμου περιλαμβάνουν 42.875 ιρανικές απώλειες, αιχμαλωτίστηκαν και κρατήθηκαν σε ιρακινά κέντρα κράτησης από 2,5 έως περισσότερα από 15 χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου. Σύμφωνα με τον Οργανισμό Υποθέσεων Τζανμπαζάν, 398.587 Ιρανοί υπέστησαν τραυματισμούς που απαιτούσαν παρατεταμένη ιατρική και υγειονομική περίθαλψη μετά την πρωτοβάθμια περίθαλψη, συμπεριλαμβανομένων 52.195 (13%) τραυματιών λόγω της έκθεσης σε χημικούς πολεμικούς παράγοντες. Από το 1980 έως το 2012, 218.867 Ιρανοί έχασαν τη ζωή τους λόγω πολεμικών τραυματισμών και η μέση ηλικία των μαχητών ήταν 23 ετών. Σε αυτούς περιλαμβάνονται 33.430 άμαχοι, κυρίως γυναίκες και παιδιά. Περισσότερα από 144.000 ιρανικά παιδιά έμειναν ορφανά ως συνέπεια αυτών των θανάτων. Άλλες εκτιμήσεις ανεβάζουν τις ιρανικές απώλειες σε 600.000.

Τόσο το Ιράκ όσο και το Ιράν παραποίησαν τα στοιχεία των απωλειών για να εξυπηρετήσουν τους σκοπούς τους. Ταυτόχρονα, οι δυτικοί αναλυτές αποδέχονταν απίθανες εκτιμήσεις. Μέχρι τον Απρίλιο του 1988, οι απώλειες αυτές υπολογίζονταν σε 150.000 έως 340.000 νεκρούς Ιρακινούς και 450.000 έως 730.000 Ιρανούς. Λίγο μετά το τέλος του πολέμου, θεωρήθηκε ότι το Ιράν υπέστη ακόμη περισσότερους από ένα εκατομμύριο νεκρούς. Λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο των μαχών στο έδαφος και το γεγονός ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν διείσδυσε βαθιά στο έδαφος της άλλης, οι αναλυτές του USMC πιστεύουν ότι τα γεγονότα δεν τεκμηριώνουν τις υψηλές απώλειες που υποστηρίζονται. Η ιρακινή κυβέρνηση υποστήριξε ότι 800.000 Ιρανοί σκοτώθηκαν στη μάχη, τέσσερις φορές περισσότεροι από τα επίσημα στοιχεία του Ιράν, ενώ οι ιρακινές μυστικές υπηρεσίες ανέφεραν ιδιωτικά τον αριθμό σε 228.000-258.000 από τον Αύγουστο του 1986. Οι ιρακινές απώλειες αναθεωρήθηκαν επίσης προς τα κάτω με την πάροδο του χρόνου.

Ειρηνευτικές συνομιλίες και μεταπολεμική κατάσταση

Με την κατάπαυση του πυρός σε ισχύ και με τους ειρηνευτικούς φρουρούς του ΟΗΕ να παρακολουθούν τα σύνορα, το Ιράν και το Ιράκ έστειλαν τους εκπροσώπους τους στη Γενεύη της Ελβετίας για να διαπραγματευτούν μια ειρηνευτική συμφωνία σχετικά με τους όρους της κατάπαυσης του πυρός. Ωστόσο, οι ειρηνευτικές συνομιλίες κατέληξαν σε αδιέξοδο. Το Ιράκ, παραβιάζοντας την κατάπαυση του πυρός του ΟΗΕ, αρνήθηκε να αποσύρει τα στρατεύματά του από 7.800 τετραγωνικά χιλιόμετρα αμφισβητούμενου εδάφους στη συνοριακή περιοχή, εκτός εάν οι Ιρανοί αποδέχονταν την πλήρη κυριαρχία του Ιράκ επί της υδάτινης οδού Shatt al-Arab. Οι ξένες δυνάμεις συνέχισαν να υποστηρίζουν το Ιράκ, το οποίο ήθελε να κερδίσει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων ό,τι δεν κατάφερε στο πεδίο της μάχης, και το Ιράν παρουσιάστηκε ως εκείνο που δεν ήθελε την ειρήνη. Το Ιράν, σε απάντηση, αρνήθηκε να απελευθερώσει 70.000 ιρακινούς αιχμαλώτους πολέμου (έναντι 40.000 ιρανών αιχμαλώτων πολέμου που κρατούσε το Ιράκ). Συνέχισε επίσης να πραγματοποιεί ναυτικό αποκλεισμό του Ιράκ, αν και οι επιπτώσεις του μετριάστηκαν από τη χρήση από το Ιράκ λιμανιών σε φιλικές γειτονικές αραβικές χώρες. Το Ιράν άρχισε επίσης να βελτιώνει τις σχέσεις του με πολλά από τα κράτη που το αντιτάχθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Εξαιτίας των ιρανικών ενεργειών, μέχρι το 1990, ο Σαντάμ είχε γίνει πιο διαλλακτικός και σε επιστολή του προς τον μελλοντικό τέταρτο πρόεδρο του Ιράν Ραφσαντζανί, έγινε πιο ανοιχτός στην ιδέα μιας ειρηνευτικής συμφωνίας, αν και εξακολουθούσε να επιμένει στην πλήρη κυριαρχία επί του Σατ αλ Άραμπ.

Μέχρι το 1990, το Ιράν βρισκόταν σε διαδικασία στρατιωτικού επανεξοπλισμού και αναδιοργάνωσης και αγόρασε βαρύ οπλισμό αξίας 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την ΕΣΣΔ και την Κίνα, συμπεριλαμβανομένων αεροσκαφών, αρμάτων μάχης και πυραύλων. Ο Ραφσαντζανί ανέτρεψε την αυτοεπιβαλλόμενη απαγόρευση του Ιράν για τα χημικά όπλα και διέταξε την κατασκευή και την αποθεματοποίησή τους (το Ιράν τα κατέστρεψε το 1993 μετά την επικύρωση της Σύμβασης για τα Χημικά Όπλα). Καθώς ο πόλεμος με τις δυτικές δυνάμεις διαφαινόταν, το Ιράκ άρχισε να ανησυχεί για την πιθανότητα το Ιράν να βελτιώσει τις σχέσεις του με τη Δύση προκειμένου να επιτεθεί στο Ιράκ. Το Ιράκ είχε χάσει την υποστήριξή του από τη Δύση και η θέση του στο Ιράν γινόταν όλο και πιο αστήρικτη. Ο Σαντάμ συνειδητοποίησε ότι αν το Ιράν επιχειρούσε να εκδιώξει τους Ιρακινούς από τα αμφισβητούμενα εδάφη στη συνοριακή περιοχή, ήταν πιθανό να τα καταφέρει. Λίγο μετά την εισβολή του στο Κουβέιτ, ο Σαντάμ έγραψε μια επιστολή στον Ραφσαντζανί στην οποία ανέφερε ότι το Ιράκ αναγνώριζε τα ιρανικά δικαιώματα στο ανατολικό μισό του Σατ αλ-Αράμπ, μια επιστροφή στο status quo ante bellum που είχε αποκηρύξει μια δεκαετία νωρίτερα, και ότι θα αποδεχόταν τις απαιτήσεις του Ιράν και θα απέσυρε τον ιρακινό στρατό από τα αμφισβητούμενα εδάφη. Υπογράφηκε ειρηνευτική συμφωνία που οριστικοποιούσε τους όρους του ψηφίσματος του ΟΗΕ, αποκαταστάθηκαν οι διπλωματικές σχέσεις και στα τέλη του 1990-αρχές του 1991, ο ιρακινός στρατός αποσύρθηκε. Οι ειρηνοφύλακες του ΟΗΕ αποσύρθηκαν από τα σύνορα λίγο αργότερα. Οι περισσότεροι αιχμάλωτοι πολέμου απελευθερώθηκαν το 1990, αν και ορισμένοι παρέμειναν μέχρι το 2003. Ιρανοί πολιτικοί δήλωσαν ότι επρόκειτο για τη “μεγαλύτερη νίκη στην ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν”.

Οι περισσότεροι ιστορικοί και αναλυτές θεωρούν ότι ο πόλεμος ήταν αδιέξοδος. Ορισμένοι αναλυτές πιστεύουν ότι το Ιράκ κέρδισε, με βάση τις επιτυχίες των επιθέσεών του το 1988, οι οποίες ματαίωσαν τις μεγάλες εδαφικές φιλοδοξίες του Ιράν στο Ιράκ και έπεισαν το Ιράν να αποδεχθεί την κατάπαυση του πυρός. Οι Ιρανοί αναλυτές πιστεύουν ότι κέρδισαν τον πόλεμο επειδή, αν και δεν κατάφεραν να ανατρέψουν την ιρακινή κυβέρνηση, ματαίωσαν τις μεγάλες εδαφικές φιλοδοξίες του Ιράκ στο Ιράν και ότι, δύο χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου, το Ιράκ εγκατέλειψε οριστικά τις διεκδικήσεις του για την ιδιοκτησία ολόκληρου του Σατ αλ-Αράμπ.

Στις 9 Δεκεμβρίου 1991, ο Javier Pérez de Cuéllar, τότε Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, ανέφερε ότι η έναρξη του πολέμου από το Ιράκ ήταν αδικαιολόγητη, όπως και η κατοχή ιρανικού εδάφους και η χρήση χημικών όπλων εναντίον αμάχων:

Το γεγονός ότι οι εξηγήσεις δεν φαίνονται επαρκείς ή αποδεκτές από τη διεθνή κοινότητα είναι γεγονός… δεν μπορεί να δικαιολογηθεί βάσει του καταστατικού χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, οποιωνδήποτε αναγνωρισμένων κανόνων και αρχών του διεθνούς δικαίου, ή οποιωνδήποτε αρχών της διεθνούς ηθικής, και συνεπάγεται την ευθύνη για τη σύγκρουση. Ακόμη και αν πριν από το ξέσπασμα της σύγκρουσης είχε υπάρξει κάποια καταπάτηση από το Ιράν στο ιρακινό έδαφος, η καταπάτηση αυτή δεν δικαιολογούσε την επίθεση του Ιράκ κατά του Ιράν -την οποία ακολούθησε η συνεχής κατοχή ιρανικού εδάφους από το Ιράκ κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης- κατά παράβαση της απαγόρευσης της χρήσης βίας, η οποία θεωρείται ένας από τους κανόνες του jus cogens. … Σε μια περίπτωση χρειάστηκε να σημειώσω με βαθιά λύπη το συμπέρασμα των εμπειρογνωμόνων ότι “χημικά όπλα έχουν χρησιμοποιηθεί εναντίον Ιρανών αμάχων σε μια περιοχή που γειτνιάζει με ένα αστικό κέντρο που δεν διαθέτει καμία προστασία από τέτοιου είδους επιθέσεις”.

Δήλωσε επίσης ότι αν τα Ηνωμένα Έθνη είχαν αποδεχτεί το γεγονός αυτό νωρίτερα, ο πόλεμος δεν θα είχε σχεδόν σίγουρα διαρκέσει τόσο πολύ όσο διήρκεσε. Το Ιράν, ενθαρρυμένο από την ανακοίνωση, ζήτησε αποζημιώσεις από το Ιράκ, αλλά δεν έλαβε ποτέ καμία.

Καθ” όλη τη δεκαετία του 1990 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000, οι σχέσεις Ιράν και Ιράκ παρέμειναν ισορροπημένες μεταξύ ψυχρού πολέμου και ψυχρής ειρήνης. Παρά τις ανανεωμένες και κάπως αποψυγμένες σχέσεις, οι δύο πλευρές συνέχισαν να έχουν συγκρούσεις χαμηλού επιπέδου. Το Ιράκ συνέχισε να φιλοξενεί και να υποστηρίζει τους Mujahedeen-e-Khalq, οι οποίοι πραγματοποίησαν πολλαπλές επιθέσεις σε όλο το Ιράν μέχρι την εισβολή στο Ιράκ το 2003 (συμπεριλαμβανομένης της δολοφονίας του Ιρανού στρατηγού Ali Sayyad Shirazi το 1998, διασυνοριακές επιδρομές και επιθέσεις με όλμους). Το Ιράν πραγματοποίησε αρκετές αεροπορικές επιδρομές και πυραυλικές επιθέσεις εναντίον στόχων των Μουτζαχεντίν στο εσωτερικό του Ιράκ (η μεγαλύτερη έλαβε χώρα το 2001, όταν το Ιράν εκτόξευσε 56 πυραύλους Scud εναντίον στόχων των Μουτζαχεντίν). Επιπλέον, σύμφωνα με τον στρατηγό Hamdani, το Ιράν συνέχισε να πραγματοποιεί χαμηλού επιπέδου διεισδύσεις στο ιρακινό έδαφος, χρησιμοποιώντας ιρακινούς αντιφρονούντες και αντικυβερνητικούς ακτιβιστές αντί για ιρανικά στρατεύματα, προκειμένου να υποκινήσει εξεγέρσεις. Μετά την πτώση του Σαντάμ το 2003, ο Hamdani ισχυρίστηκε ότι Ιρανοί πράκτορες διείσδυσαν και δημιούργησαν πολυάριθμες πολιτοφυλακές στο Ιράκ και δημιούργησαν ένα σύστημα πληροφοριών που λειτουργούσε στο εσωτερικό της χώρας.

Το 2005, η νέα κυβέρνηση του Ιράκ ζήτησε συγγνώμη από το Ιράν για την έναρξη του πολέμου. Η ιρακινή κυβέρνηση τίμησε επίσης τον πόλεμο με διάφορα μνημεία, όπως τα Χέρια της Νίκης και το μνημείο al-Shaheed, και τα δύο στη Βαγδάτη. Ο πόλεμος συνέβαλε επίσης στη δημιουργία ενός προδρόμου για τον Συνασπισμό του Πολέμου του Κόλπου, όταν τα αραβικά κράτη του Κόλπου ενώθηκαν στις αρχές του πολέμου για να σχηματίσουν το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου για να βοηθήσουν το Ιράκ να πολεμήσει το Ιράν.

Οικονομική κατάσταση

Η οικονομική ζημία εκείνη την εποχή πιστεύεται ότι ξεπερνούσε τα 500 δισεκατομμύρια δολάρια για κάθε χώρα (1,2 τρισεκατομμύρια δολάρια συνολικά). Επιπλέον, η οικονομική ανάπτυξη σταμάτησε και οι εξαγωγές πετρελαίου διακόπηκαν. Το Ιράκ είχε συσσωρεύσει διεθνές χρέος άνω των 130 δισεκατομμυρίων δολαρίων, χωρίς τους τόκους, και επιβαρυνόταν επίσης από την επιβραδυνόμενη αύξηση του ΑΕΠ. Το χρέος του Ιράκ προς τη Λέσχη των Παρισίων ανερχόταν σε 21 δισεκατομμύρια δολάρια, το 85% του οποίου είχε προέλθει από τις συνδυασμένες εισροές της Ιαπωνίας, της ΕΣΣΔ, της Γαλλίας, της Γερμανίας, των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ιταλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου. Το μεγαλύτερο μέρος του χρέους του Ιράκ, ύψους 130 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ήταν προς τους πρώην Άραβες υποστηρικτές του, με 67 δισεκατομμύρια δολάρια να έχουν δανειστεί από το Κουβέιτ, τη Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και την Ιορδανία. Μετά τον πόλεμο, το Ιράκ κατηγόρησε το Κουβέιτ για λοξές γεωτρήσεις και κλοπή πετρελαίου, υποκινώντας την εισβολή του στο Κουβέιτ, η οποία με τη σειρά της επιδείνωσε την οικονομική κατάσταση του Ιράκ: η Επιτροπή Αποζημιώσεων των Ηνωμένων Εθνών ανέθεσε στο Ιράκ να καταβάλει αποζημιώσεις ύψους άνω των 200 δισεκατομμυρίων δολαρίων στα θύματα της εισβολής, συμπεριλαμβανομένου του Κουβέιτ και των Ηνωμένων Πολιτειών. Για να επιβληθεί η πληρωμή, το Ιράκ τέθηκε υπό ολοκληρωμένο διεθνές εμπάργκο, το οποίο επιβάρυνε περαιτέρω την ιρακινή οικονομία και ώθησε το εξωτερικό χρέος του προς τον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα σε περισσότερα από 500 δισεκατομμύρια δολάρια μέχρι το τέλος της διακυβέρνησης του Σαντάμ. Σε συνδυασμό με την αρνητική οικονομική ανάπτυξη του Ιράκ μετά τις παρατεταμένες διεθνείς κυρώσεις, αυτό δημιούργησε μια αναλογία χρέους προς ΑΕΠ άνω του 1.000%, καθιστώντας το Ιράκ την πιο υπερχρεωμένη αναπτυσσόμενη χώρα στον κόσμο. Η μη βιώσιμη οικονομική κατάσταση ανάγκασε τη νέα ιρακινή κυβέρνηση να ζητήσει τη διαγραφή σημαντικού μέρους του χρέους που δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ.

Μεγάλο μέρος της πετρελαϊκής βιομηχανίας και των δύο χωρών υπέστη ζημιές από τις αεροπορικές επιδρομές.

Επιστήμη και τεχνολογία

Ο πόλεμος είχε τον αντίκτυπό του στην ιατρική επιστήμη: μια χειρουργική επέμβαση για κωματώδεις ασθενείς με διατιτραίνουσες εγκεφαλικές κακώσεις δημιουργήθηκε από Ιρανούς γιατρούς που αντιμετώπιζαν τραυματισμένους στρατιώτες, ενώ αργότερα θεσπίστηκαν κατευθυντήριες γραμμές νευροχειρουργικής για τη θεραπεία πολιτών που είχαν υποστεί θλαστικά ή διατιτραίνουσες κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις. Η εμπειρία των Ιρανών γιατρών στον πόλεμο ενημέρωσε την ιατρική περίθαλψη της Αμερικανίδας βουλευτού Gabby Giffords μετά τους πυροβολισμούς στο Tucson το 2011.

Εκτός του ότι συνέβαλε στην πυροδότηση του πολέμου του Περσικού Κόλπου, ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ συνέβαλε επίσης στην ήττα του Ιράκ στον πόλεμο του Περσικού Κόλπου. Ο στρατός του Ιράκ είχε συνηθίσει να πολεμά τους αργά κινούμενους ιρανικούς σχηματισμούς πεζικού με πυροβολικό και στατικές άμυνες, ενώ χρησιμοποιούσε ως επί το πλείστον μη εξελιγμένα άρματα μάχης για να καταρρίψει και να βομβαρδίσει το πεζικό και να εξουδετερώσει τη μικρότερη ιρανική δύναμη αρμάτων μάχης- επιπλέον, ήταν εξαρτημένος από τα όπλα μαζικής καταστροφής για να βοηθήσει στην εξασφάλιση νικών. Ως εκ τούτου, συντρίφτηκαν γρήγορα από τις υψηλής τεχνολογίας, γρήγορες σε ελιγμούς δυνάμεις του Συνασπισμού που χρησιμοποιούσαν σύγχρονα δόγματα όπως η AirLand Battle.

Αρχικά, ο Σαντάμ προσπάθησε να διασφαλίσει ότι ο ιρακινός πληθυσμός θα υποφέρει όσο το δυνατόν λιγότερο από τον πόλεμο. Υπήρξαν δελτία τροφίμων, αλλά τα πολιτικά έργα που είχαν ξεκινήσει πριν από τον πόλεμο συνεχίστηκαν. Ταυτόχρονα, η ήδη εκτεταμένη λατρεία της προσωπικότητας γύρω από τον Σαντάμ έφθασε σε νέα ύψη, ενώ το καθεστώς ενίσχυσε τον έλεγχό του επί του στρατού.

Μετά τις ιρανικές νίκες την άνοιξη του 1982 και το κλείσιμο του κύριου αγωγού του Ιράκ από τη Συρία, ο Σαντάμ έκανε μια στροφή στην πολιτική του απέναντι στο εσωτερικό μέτωπο: εισήχθη μια πολιτική λιτότητας και ολοκληρωτικού πολέμου, με το σύνολο του πληθυσμού να κινητοποιείται για την πολεμική προσπάθεια. Όλοι οι Ιρακινοί διατάχθηκαν να δώσουν αίμα και περίπου 100.000 Ιρακινοί πολίτες διατάχθηκαν να καθαρίσουν τις καλαμιές στα νότια έλη. Οι μαζικές διαδηλώσεις πίστης προς τον Σαντάμ έγιναν πιο συχνές. Ο Σαντάμ άρχισε επίσης να εφαρμόζει μια πολιτική διακρίσεων κατά των Ιρακινών ιρανικής καταγωγής.

Το καλοκαίρι του 1982, ο Σαντάμ ξεκίνησε μια εκστρατεία τρόμου. Περισσότεροι από 300 αξιωματικοί του ιρακινού στρατού εκτελέστηκαν για τις αποτυχίες τους στο πεδίο της μάχης. Το 1983, ξεκίνησε μια μεγάλη καταστολή της ηγεσίας της σιιτικής κοινότητας. Ενενήντα μέλη της οικογένειας αλ-Χακίμ, μιας σημαίνουσας οικογένειας σιιτών κληρικών της οποίας ηγετικά μέλη ήταν οι μετανάστες Μοχάμαντ Μπακίρ αλ-Χακίμ και Αμπντούλ Αζίζ αλ-Χακίμ, συνελήφθησαν και 6 απαγχονίστηκαν.

Κατά την καταστολή των Κούρδων εκτελέστηκαν ομοίως 8.000 μέλη της φατρίας Μπαρζανί, ο ηγέτης της οποίας (Μασούντ Μπαρζανί) ηγήθηκε επίσης του Δημοκρατικού Κόμματος του Κουρδιστάν. Από το 1983 και μετά, ξεκίνησε μια εκστρατεία ολοένα και πιο βίαιης καταστολής κατά των Κούρδων του Ιράκ, η οποία χαρακτηρίστηκε από τον ισραηλινό ιστορικό Efraim Karsh ως μια εκστρατεία που “πήρε διαστάσεις γενοκτονίας” μέχρι το 1988. Η εκστρατεία al-Anfal αποσκοπούσε στην οριστική “ειρήνευση” του ιρακινού Κουρδιστάν. Μέχρι το 1983, οι Μπαρζανί σύναψαν συμμαχία με το Ιράν για την άμυνα κατά του Σαντάμ Χουσεΐν.

Για να εξασφαλίσει την αφοσίωση του σιιτικού πληθυσμού, ο Σαντάμ επέτρεψε σε περισσότερους σιίτες να ενταχθούν στο Κόμμα Μπάαθ και στην κυβέρνηση και βελτίωσε το βιοτικό επίπεδο των σιιτών, το οποίο ήταν χαμηλότερο από εκείνο των Ιρακινών σουνιτών. Ο Σαντάμ έβαλε το κράτος να πληρώσει για την αποκατάσταση του τάφου του Ιμάμ Αλί με λευκό μάρμαρο που εισήχθη από την Ιταλία. Οι Μπααθιστές αύξησαν επίσης τις πολιτικές καταστολής κατά των σιιτών. Το πιο διαβόητο γεγονός ήταν η σφαγή 148 αμάχων της σιιτικής πόλης Dujail.

Παρά το κόστος του πολέμου, το ιρακινό καθεστώς έκανε γενναιόδωρες εισφορές στα σιιτικά βακούφια (θρησκευτικά κληροδοτήματα) ως μέρος του τιμήματος για την εξαγορά της υποστήριξης των ιρακινών σιιτών.:  75-76 Η σημασία της απόσπασης της υποστήριξης των σιιτών ήταν τέτοια που οι υπηρεσίες πρόνοιας στις σιιτικές περιοχές επεκτάθηκαν σε μια περίοδο κατά την οποία το ιρακινό καθεστώς ακολουθούσε λιτότητα σε όλους τους άλλους μη στρατιωτικούς τομείς:  76 Κατά τα πρώτα χρόνια του πολέμου στις αρχές της δεκαετίας του 1980, η ιρακινή κυβέρνηση προσπάθησε να διευκολύνει τους Κούρδους προκειμένου να επικεντρωθεί στον πόλεμο κατά του Ιράν. Το 1983, η Πατριωτική Ένωση του Κουρδιστάν συμφώνησε να συνεργαστεί με τη Βαγδάτη, αλλά το Δημοκρατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (KDP) παρέμεινε αντίθετο. Το 1983, ο Σαντάμ υπέγραψε συμφωνία αυτονομίας με τον Τζαλάλ Ταλαμπανί της Πατριωτικής Ένωσης του Κουρδιστάν (PUK), αν και αργότερα ο Σαντάμ αθέτησε τη συμφωνία. Μέχρι το 1985, το PUK και το KDP είχαν ενώσει τις δυνάμεις τους και το Ιρακινό Κουρδιστάν γνώρισε εκτεταμένο ανταρτοπόλεμο μέχρι το τέλος του πολέμου.

Ο ισραηλινοβρετανός ιστορικός Ephraim Karsh υποστήριξε ότι η ιρανική κυβέρνηση είδε το ξέσπασμα του πολέμου ως ευκαιρία για να ενισχύσει τη θέση της και να εδραιώσει την ισλαμική επανάσταση, σημειώνοντας ότι η κυβερνητική προπαγάνδα τον παρουσίασε στο εσωτερικό ως ένδοξο τζιχάντ και ως δοκιμασία του ιρανικού εθνικού χαρακτήρα. Το ιρανικό καθεστώς ακολούθησε από την αρχή μια πολιτική ολοκληρωτικού πολέμου και προσπάθησε να κινητοποιήσει το έθνος στο σύνολό του. Δημιούργησαν μια ομάδα γνωστή ως Εκστρατεία Ανασυγκρότησης, τα μέλη της οποίας απαλλάχθηκαν από τη στράτευση και αντ” αυτού στάλθηκαν στην ύπαιθρο για να εργαστούν σε αγροκτήματα, ώστε να αντικαταστήσουν τους άνδρες που υπηρετούσαν στο μέτωπο.

Οι Ιρανοί εργάτες αφαιρούσαν κάθε μήνα ένα ημερομίσθιο από τον μισθό τους για να βοηθήσουν στη χρηματοδότηση του πολέμου, ενώ ξεκίνησαν μαζικές εκστρατείες για να ενθαρρύνουν το κοινό να δωρίσει τρόφιμα, χρήματα και αίμα. Για να βοηθήσει περαιτέρω στη χρηματοδότηση του πολέμου, η ιρανική κυβέρνηση απαγόρευσε την εισαγωγή όλων των μη απαραίτητων ειδών και ξεκίνησε μια μεγάλη προσπάθεια για την ανοικοδόμηση των κατεστραμμένων πετρελαϊκών εγκαταστάσεων.

Σύμφωνα με τον πρώην Ιρακινό στρατηγό Ra”ad al-Hamdani, οι Ιρακινοί πίστευαν ότι, εκτός από τις αραβικές εξεγέρσεις, οι Φρουροί της Επανάστασης θα αποσύρονταν από την Τεχεράνη, οδηγώντας σε μια αντεπανάσταση στο Ιράν που θα προκαλούσε την κατάρρευση της κυβέρνησης του Χομεϊνί και θα εξασφάλιζε έτσι τη νίκη των Ιρακινών. Ωστόσο, αντί να στραφεί εναντίον της επαναστατικής κυβέρνησης, όπως είχαν προβλέψει οι ειδικοί, ο λαός του Ιράν (συμπεριλαμβανομένων των Ιρανών Αράβων) συσπειρώθηκε υπέρ της χώρας και προέβαλε σθεναρή αντίσταση.

Τον Ιούνιο του 1981, ξέσπασαν οδομαχίες μεταξύ των Φρουρών της Επανάστασης και της αριστερής οργάνωσης Mujaheddin e-Khalq (MEK), οι οποίες συνεχίστηκαν για αρκετές ημέρες και σκότωσαν εκατοντάδες ανθρώπους και από τις δύο πλευρές.250 Τον Σεπτέμβριο, ξέσπασαν περισσότερες ταραχές στους δρόμους του Ιράν, καθώς η MEK προσπάθησε να καταλάβει την εξουσία. Χιλιάδες αριστεροί Ιρανοί (πολλοί από τους οποίους δεν είχαν σχέση με το MEK) εκτελέστηκαν και απαγχονίστηκαν από την κυβέρνηση:  251 Το MEK ξεκίνησε μια εκστρατεία δολοφονιών που σκότωσε εκατοντάδες αξιωματούχους του καθεστώτος μέχρι το φθινόπωρο του 1981. 251 Στις 28 Ιουνίου 1981, δολοφόνησαν τον γενικό γραμματέα του Ισλαμικού Ρεπουμπλικανικού Κόμματος, Mohammad Beheshti και στις 30 Αυγούστου, σκότωσαν τον πρόεδρο του Ιράν, Mohammad-Ali Rajai. 251 Η κυβέρνηση απάντησε με μαζικές εκτελέσεις ύποπτων μελών του MEK, μια πρακτική που διήρκεσε μέχρι το 1985.

Εκτός από την ανοιχτή εμφύλια σύγκρουση με το MEK, η ιρανική κυβέρνηση αντιμετώπισε και τις υποστηριζόμενες από το Ιράκ εξεγέρσεις στο ιρανικό Κουρδιστάν, οι οποίες σταδιακά καταπνίγηκαν μέσω μιας εκστρατείας συστηματικής καταστολής. Το 1985 σημειώθηκαν επίσης φοιτητικές αντιπολεμικές διαδηλώσεις, οι οποίες καταπνίγηκαν από τις κυβερνητικές δυνάμεις.

Ο διοικητής της NEDSA ανακοίνωσε τον Σεπτέμβριο του 2020 ότι το Ιράν δαπάνησε 19,6 δισεκατομμύρια δολάρια στον πόλεμο. Ο πόλεμος προώθησε την παρακμή της ιρανικής οικονομίας που είχε αρχίσει με την επανάσταση του 1978-79. Μεταξύ 1979 και 1981, τα συναλλαγματικά αποθέματα μειώθηκαν από 14,6 δισεκατομμύρια δολάρια σε 1 δισεκατομμύριο δολάρια. Ως αποτέλεσμα του πολέμου, το βιοτικό επίπεδο μειώθηκε δραματικά: 252 και το Ιράν περιγράφηκε από τους Βρετανούς δημοσιογράφους John Bulloch και Harvey Morris ως “ένα θλιβερό και άχαρο μέρος” που κυβερνάται από ένα σκληρό καθεστώς που “φαινόταν να μην έχει τίποτα να προσφέρει παρά μόνο ατελείωτο πόλεμο”:  239 Αν και το Ιράν είχε αρχίσει να χρεοκοπεί, ο Χομεϊνί ερμήνευσε την απαγόρευση της τοκογλυφίας του Ισλάμ ότι δεν μπορούσαν να δανειστούν από τα μελλοντικά έσοδα από το πετρέλαιο για να καλύψουν τα έξοδα του πολέμου. Ως αποτέλεσμα, το Ιράν χρηματοδότησε τον πόλεμο με τα έσοδα από τις εξαγωγές πετρελαίου, αφού τα μετρητά είχαν εξαντληθεί. Τα έσοδα από το πετρέλαιο μειώθηκαν από 20 δισεκατομμύρια δολάρια το 1982 σε 5 δισεκατομμύρια δολάρια το 1988. 252 Ο Γάλλος ιστορικός Pierre Razoux υποστήριξε ότι αυτή η ξαφνική πτώση του οικονομικού βιομηχανικού δυναμικού, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη επιθετικότητα του Ιράκ, έφερε το Ιράν σε μια δύσκολη θέση που δεν είχε πολλά περιθώρια εκτός από το να αποδεχθεί τους όρους ειρήνης του Ιράκ.

Τον Ιανουάριο του 1985, ο πρώην πρωθυπουργός και συνιδρυτής του αντιπολεμικού Ισλαμικού Απελευθερωτικού Κινήματος Mehdi Bazargan επέκρινε τον πόλεμο σε τηλεγράφημά του προς τα Ηνωμένα Έθνη, χαρακτηρίζοντάς τον αντι-ισλαμικό και παράνομο και υποστηρίζοντας ότι ο Χομεϊνί θα έπρεπε να είχε αποδεχθεί την προσφορά εκεχειρίας του Σαντάμ το 1982 αντί να επιχειρήσει να ανατρέψει το Ba”ath. Σε μια δημόσια επιστολή προς τον Χομεϊνί που στάλθηκε τον Μάιο του 1988, πρόσθεσε: “Από το 1986, δεν έχετε σταματήσει να διακηρύσσετε τη νίκη και τώρα καλείτε τον πληθυσμό να αντισταθεί μέχρι τη νίκη. Αυτό δεν αποτελεί παραδοχή αποτυχίας εκ μέρους σας;”:  252 Ο Χομεϊνί ενοχλήθηκε από το τηλεγράφημα του Μπαζαργκάν και εξέδωσε μια μακρά δημόσια διάψευση στην οποία υπερασπίστηκε τον πόλεμο ως ισλαμικό και δίκαιο.

Μέχρι το 1987, το ηθικό των Ιρανών είχε αρχίσει να καταρρέει, γεγονός που αντανακλάται στην αποτυχία των κυβερνητικών εκστρατειών για τη στρατολόγηση “μαρτύρων” για το μέτωπο. Ο ισραηλινός ιστορικός Efraim Karsh επισημαίνει ότι η πτώση του ηθικού το 1987-88 αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα στην απόφαση του Ιράν να αποδεχθεί την κατάπαυση του πυρός το 1988.

Δεν είδαν όλοι τον πόλεμο με αρνητικούς όρους. Η Ισλαμική Επανάσταση του Ιράν ενισχύθηκε και ριζοσπαστικοποιήθηκε. Η ιρανική κυβερνητική εφημερίδα Etelaat έγραψε: “Δεν υπάρχει ούτε ένα σχολείο ή μια πόλη που να αποκλείεται από την ευτυχία της “ιερής υπεράσπισης” του έθνους, από το να πιει το εξαίσιο ελιξίριο του μαρτυρίου ή από τον γλυκό θάνατο του μάρτυρα, ο οποίος πεθαίνει για να ζήσει για πάντα στον παράδεισο”.

Ο τακτικός στρατός του Ιράν είχε εκκαθαριστεί μετά την Επανάσταση του 1979, με τους περισσότερους υψηλόβαθμους αξιωματικούς είτε να έχουν εγκαταλείψει τη χώρα είτε να έχουν εκτελεστεί.

Στην αρχή του πολέμου, το Ιράκ είχε σαφές πλεονέκτημα σε τεθωρακισμένα, ενώ τα δύο έθνη ήταν περίπου ίσα από άποψη πυροβολικού. Το χάσμα διευρύνθηκε όσο προχωρούσε ο πόλεμος. Το Ιράν ξεκίνησε με ισχυρότερη αεροπορία, αλλά με την πάροδο του χρόνου, η ισορροπία δυνάμεων αντιστράφηκε υπέρ του Ιράκ (καθώς το Ιράκ επέκτεινε συνεχώς τον στρατό του, ενώ το Ιράν βρισκόταν υπό κυρώσεις όπλων). Οι εκτιμήσεις για το 1980 και το 1987 ήταν:

Η σύγκρουση έχει συγκριθεί με τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο:  171 από την άποψη των τακτικών που χρησιμοποιήθηκαν, συμπεριλαμβανομένων πολέμων χαρακωμάτων μεγάλης κλίμακας με συρματοπλέγματα απλωμένα σε χαρακώματα, επανδρωμένες θέσεις πολυβόλων, επιθέσεις με ξιφολόγχες, επιθέσεις με ανθρώπινα κύματα σε μια “no man”s land” και εκτεταμένη χρήση χημικών όπλων όπως η θειική μουστάρδα από την ιρακινή κυβέρνηση εναντίον ιρανικών στρατευμάτων, αμάχων και Κούρδων. Οι παγκόσμιες δυνάμεις Ηνωμένες Πολιτείες και Σοβιετική Ένωση, μαζί με πολλές δυτικές και αραβικές χώρες, παρείχαν στρατιωτική, πληροφοριακή, οικονομική και πολιτική υποστήριξη στο Ιράκ. Κατά μέσο όρο, το Ιράκ εισήγαγε περίπου 7 δισεκατομμύρια δολάρια σε όπλα κατά τη διάρκεια κάθε έτους του πολέμου, αντιπροσωπεύοντας πλήρως το 12% των παγκόσμιων πωλήσεων όπλων κατά την περίοδο αυτή. Η αξία των ιρακινών εισαγωγών όπλων αυξήθηκε μεταξύ 12 και 14 δισεκατομμυρίων δολαρίων κατά την περίοδο 1984-1987, ενώ η αξία των ιρανικών εισαγωγών όπλων μειώθηκε από 14 δισεκατομμύρια δολάρια το 1985 σε 5,89 δισεκατομμύρια δολάρια το 1986 και εκτιμάται σε 6 έως 8 δισεκατομμύρια δολάρια το 1987. Το Ιράν περιορίστηκε από την τιμή του πετρελαίου κατά τη διάρκεια της πετρελαϊκής υπερκατανάλωσης της δεκαετίας του 1980, καθώς οι ξένες χώρες ήταν σε μεγάλο βαθμό απρόθυμες να χορηγήσουν πίστωση στο Ιράν, αλλά το Ιράκ χρηματοδότησε τη συνεχιζόμενη μαζική στρατιωτική του επέκταση αναλαμβάνοντας τεράστιες ποσότητες χρέους που του επέτρεψαν να κερδίσει ορισμένες νίκες εναντίον του Ιράν κοντά στο τέλος του πολέμου, αλλά που άφησαν τη χώρα χρεοκοπημένη.

Παρά τον μεγαλύτερο πληθυσμό του, μέχρι το 1988 οι χερσαίες δυνάμεις του Ιράν αριθμούσαν μόνο 600.000, ενώ ο ιρακινός στρατός είχε φτάσει να περιλαμβάνει 1 εκατομμύριο στρατιώτες.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου, το Ιράκ θεωρήθηκε από τη Δύση και τη Σοβιετική Ένωση ως αντίβαρο στο μετεπαναστατικό Ιράν.: 119 Η Σοβιετική Ένωση, ο κύριος προμηθευτής όπλων του Ιράκ κατά τη διάρκεια του πολέμου, δεν επιθυμούσε το τέλος της συμμαχίας της με το Ιράκ και θορυβήθηκε από τις απειλές του Σαντάμ να βρει νέους προμηθευτές όπλων στη Δύση και την Κίνα αν το Κρεμλίνο δεν του παρείχε τα όπλα που ήθελε.: 119, 198-199 Η Σοβιετική Ένωση ήλπιζε να χρησιμοποιήσει την απειλή της μείωσης των προμηθειών όπλων στο Ιράκ ως μοχλό πίεσης για τη δημιουργία μιας σοβιετο-ιρανικής συμμαχίας.: 197

Κατά τα πρώτα χρόνια του πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν είχαν ουσιαστικές σχέσεις ούτε με το Ιράν ούτε με το Ιράκ, το πρώτο λόγω της ιρανικής επανάστασης και της κρίσης ομηρίας στο Ιράν και το δεύτερο λόγω της συμμαχίας του Ιράκ με τη Σοβιετική Ένωση και της εχθρότητας προς το Ισραήλ. Μετά την επιτυχία του Ιράν να αποκρούσει την ιρακινή εισβολή και την άρνηση του Χομεϊνί να τερματίσει τον πόλεμο το 1982, οι Ηνωμένες Πολιτείες έκαναν μια προσέγγιση στο Ιράκ, ξεκινώντας με την αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων το 1984. Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιθυμούσαν τόσο να κρατήσουν το Ιράν μακριά από τη σοβιετική επιρροή όσο και να προστατεύσουν τα άλλα κράτη του Κόλπου από οποιαδήποτε απειλή ιρανικής επέκτασης. Ως αποτέλεσμα, άρχισαν να παρέχουν περιορισμένη υποστήριξη στο Ιράκ: 142-143. Το 1982, ο Χένρι Κίσινγκερ, πρώην υπουργός Εξωτερικών, περιέγραψε την πολιτική των ΗΠΑ έναντι του Ιράν:

Το επίκεντρο της ιρανικής πίεσης αυτή τη στιγμή είναι το Ιράκ. Υπάρχουν λίγες κυβερνήσεις στον κόσμο που αξίζουν λιγότερο την υποστήριξή μας και είναι λιγότερο ικανές να τη χρησιμοποιήσουν. Αν το Ιράκ είχε κερδίσει τον πόλεμο, ο φόβος στον Κόλπο και η απειλή για τα συμφέροντά μας θα ήταν ελάχιστα μικρότερη από ό,τι είναι σήμερα. Παρόλα αυτά, δεδομένης της σημασίας της ισορροπίας δυνάμεων στην περιοχή, είναι προς το συμφέρον μας να προωθήσουμε μια κατάπαυση του πυρός σε αυτή τη σύγκρουση- αν και όχι ένα κόστος που θα αποκλείσει μια ενδεχόμενη προσέγγιση με το Ιράν, είτε αν ένα πιο μετριοπαθές καθεστώς αντικαταστήσει αυτό του Χομεϊνί είτε αν οι σημερινοί κυβερνήτες αφυπνιστούν στη γεωπολιτική πραγματικότητα ότι η ιστορική απειλή για την ανεξαρτησία του Ιράν προερχόταν πάντα από τη χώρα με την οποία μοιράζεται σύνορα 1.500 μιλίων : τη Σοβιετική Ένωση. Μια προσέγγιση με το Ιράν, φυσικά, πρέπει να περιμένει τουλάχιστον την εγκατάλειψη των ηγεμονικών βλέψεων του Ιράν στον Κόλπο.: 142-143

Ο Ρίτσαρντ Μέρφι, βοηθός υπουργός Εξωτερικών κατά τη διάρκεια του πολέμου, κατέθεσε στο Κογκρέσο το 1984 ότι η κυβέρνηση Ρέιγκαν πίστευε ότι μια νίκη είτε του Ιράν είτε του Ιράκ δεν ήταν “ούτε στρατιωτικά εφικτή ούτε στρατηγικά επιθυμητή”:  178

Η υποστήριξη προς το Ιράκ δόθηκε μέσω τεχνολογικής βοήθειας, πληροφοριών, της πώλησης τεχνολογίας και στρατιωτικού εξοπλισμού που σχετίζεται με χημικό και βιολογικό πόλεμο διπλής χρήσης και δορυφορικών πληροφοριών. Ενώ υπήρξε άμεση μάχη μεταξύ του Ιράν και των Ηνωμένων Πολιτειών, δεν συμφωνείται καθολικά ότι οι μάχες μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν γίνονταν ειδικά προς όφελος του Ιράκ ή για ξεχωριστά ζητήματα μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν. Η αμερικανική επίσημη ασάφεια ως προς το ποια πλευρά να υποστηρίξει συνοψίστηκε από τον Χένρι Κίσινγκερ όταν παρατήρησε: “Είναι κρίμα που και οι δύο δεν μπορούν να χάσουν”. Οι Αμερικανοί και οι Βρετανοί επίσης είτε μπλόκαραν είτε αποδυνάμωσαν τα ψηφίσματα του ΟΗΕ που καταδίκαζαν το Ιράκ για τη χρήση χημικών όπλων εναντίον των Ιρανών και των δικών τους Κούρδων πολιτών.

Περισσότερες από 30 χώρες παρείχαν στήριξη στο Ιράκ, στο Ιράν ή και στα δύο- η περισσότερη βοήθεια δόθηκε στο Ιράκ. Το Ιράν διέθετε ένα πολύπλοκο μυστικό δίκτυο προμηθειών για την προμήθεια πυρομαχικών και κρίσιμων υλικών. Το Ιράκ διέθετε ένα ακόμη μεγαλύτερο μυστικό δίκτυο προμηθειών, στο οποίο συμμετείχαν 10-12 συμμαχικές χώρες, για να διατηρεί ασάφεια σχετικά με τις αγορές όπλων και να παρακάμπτει τους “επίσημους περιορισμούς”. Άραβες μισθοφόροι και εθελοντές από την Αίγυπτο και την Ιορδανία σχημάτισαν την Ταξιαρχία Yarmouk και συμμετείχαν στον πόλεμο μαζί με τους Ιρακινούς.

Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Ειρήνης της Στοκχόλμης, η Σοβιετική Ένωση, η Γαλλία και η Κίνα αντιπροσώπευαν μαζί πάνω από το 90% της αξίας των εισαγωγών όπλων του Ιράκ μεταξύ 1980 και 1988.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ακολούθησαν πολιτικές υπέρ του Ιράκ, ανοίγοντας εκ νέου τους διπλωματικούς διαύλους, αίροντας τους περιορισμούς στις εξαγωγές τεχνολογίας διπλής χρήσης, επιβλέποντας τη μεταφορά στρατιωτικού υλικού τρίτων και παρέχοντας επιχειρησιακές πληροφορίες στο πεδίο της μάχης. Η Γαλλία, η οποία από τη δεκαετία του 1970 ήταν ένας από τους στενότερους συμμάχους του Ιράκ, ήταν σημαντικός προμηθευτής στρατιωτικού υλικού: 184-185. Οι Γάλλοι πούλησαν όπλα αξίας 5 δισεκατομμυρίων δολαρίων, τα οποία αποτελούσαν πάνω από το ένα τέταρτο του συνολικού οπλοστασίου του Ιράκ:  184-185 Επικαλούμενοι το γαλλικό περιοδικό Le Nouvel Observateur ως κύρια πηγή, αλλά και επικαλούμενοι Γάλλους αξιωματούχους, οι New York Times ανέφεραν ότι η Γαλλία έστελνε χημικές πρόδρομες ουσίες χημικών όπλων στο Ιράκ, από το 1986. Η Κίνα, η οποία δεν είχε κανένα άμεσο συμφέρον από τη νίκη οποιασδήποτε πλευράς και της οποίας τα συμφέροντα στον πόλεμο ήταν αποκλειστικά εμπορικά, πούλησε ελεύθερα όπλα και στις δύο πλευρές:  185, 187, 188, 192-193

Το Ιράκ έκανε επίσης εκτεταμένη χρήση εικονικών εταιρειών, μεσαζόντων, μυστικής ιδιοκτησίας του συνόλου ή μέρους εταιρειών σε όλο τον κόσμο, πλαστών πιστοποιητικών τελικού χρήστη και άλλων μεθόδων για να αποκρύψει αυτό που αποκτούσε. Ορισμένες συναλλαγές μπορεί να περιλάμβαναν ανθρώπους, μεταφορές και παραγωγή σε 10 χώρες. Η υποστήριξη από τη Μεγάλη Βρετανία αποτέλεσε παράδειγμα των μεθόδων με τις οποίες το Ιράκ παρέκαμπτε τους ελέγχους των εξαγωγών. Το Ιράκ αγόρασε τουλάχιστον μία βρετανική εταιρεία με δραστηριότητες στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ είχε πολύπλοκη σχέση με τη Γαλλία και τη Σοβιετική Ένωση, τους κύριους προμηθευτές του σε πραγματικά όπλα. Η Τουρκία ανέλαβε δράση εναντίον των Κούρδων το 1986, ισχυριζόμενη ότι επιτίθεντο στο Εργατικό Κόμμα του Κουρδιστάν (PKK), γεγονός που προκάλεσε μια σκληρή διπλωματική παρέμβαση του Ιράν, το οποίο σχεδίαζε τότε μια νέα επίθεση εναντίον του Ιράκ και υπολόγιζε στην υποστήριξη των κουρδικών φατριών.

Το Σουδάν υποστήριξε άμεσα το Ιράκ κατά τη διάρκεια του πολέμου, στέλνοντας ένα απόσπασμα για να πολεμήσει στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Η σουδανική μονάδα αποτελούνταν σε μεγάλο βαθμό από πρόσφυγες από την Ουγκάντα από την περιοχή του Δυτικού Νείλου, οι οποίοι στρατολογήθηκαν από τον Juma Oris.

Το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών κάλεσε αρχικά σε κατάπαυση του πυρός μετά από μια εβδομάδα μαχών, ενώ το Ιράκ κατείχε ιρανικό έδαφος, και ανανέωσε την έκκληση σε μεταγενέστερες περιπτώσεις. Ωστόσο, ο ΟΗΕ δεν ήρθε σε βοήθεια του Ιράν για την απόκρουση της ιρακινής εισβολής και έτσι οι Ιρανοί ερμήνευσαν τον ΟΗΕ ως διακριτικά προκατειλημμένο υπέρ του Ιράκ.

Οι κύριοι χρηματοδότες του Ιράκ ήταν τα πλούσια σε πετρέλαιο κράτη του Περσικού Κόλπου, κυρίως η Σαουδική Αραβία (30,9 δισεκατομμύρια δολάρια), το Κουβέιτ (8,2 δισεκατομμύρια δολάρια) και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (8 δισεκατομμύρια δολάρια). Συνολικά, το Ιράκ έλαβε δάνεια ύψους 35 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τη Δύση και μεταξύ 30 και 40 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τα κράτη του Περσικού Κόλπου κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1980.

Το σκάνδαλο Iraqgate αποκάλυψε ότι ένα υποκατάστημα της μεγαλύτερης τράπεζας της Ιταλίας, της Banca Nazionale del Lavoro (BNL), στην Ατλάντα της Τζόρτζια, βασίστηκε εν μέρει σε δάνεια που εγγυήθηκαν οι Αμερικανοί φορολογούμενοι για να διοχετεύσει 5 δισεκατομμύρια δολάρια στο Ιράκ από το 1985 έως το 1989. Τον Αύγουστο του 1989, όταν πράκτορες του FBI έκαναν έφοδο στο υποκατάστημα της BNL στην Ατλάντα, ο διευθυντής του υποκαταστήματος Christopher Drogoul κατηγορήθηκε για τη χορήγηση μη εγκεκριμένων, μυστικών και παράνομων δανείων στο Ιράκ – ορισμένα από τα οποία, σύμφωνα με το κατηγορητήριο, χρησιμοποιήθηκαν για την αγορά όπλων και οπλικής τεχνολογίας. Σύμφωνα με τους Financial Times, η Hewlett-Packard, η Tektronix και το υποκατάστημα της Matrix Churchill στο Οχάιο ήταν μεταξύ των εταιρειών που έστελναν στρατιωτικά χρήσιμη τεχνολογία στο Ιράκ υπό το βλέμμα της αμερικανικής κυβέρνησης.

Ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες πολεμούσαν άμεσα το Ιράν, επικαλούμενες την ελευθερία της ναυσιπλοΐας ως κύριο casus belli, προμήθευαν επίσης έμμεσα κάποια όπλα στο Ιράν στο πλαίσιο ενός πολύπλοκου και παράνομου προγράμματος που έγινε γνωστό ως υπόθεση Ιράν-Κόντρα. Αυτές οι μυστικές πωλήσεις έγιναν εν μέρει για να βοηθήσουν στην απελευθέρωση των ομήρων που κρατούνταν στο Λίβανο και εν μέρει για να βγάλουν χρήματα για να βοηθήσουν την επαναστατική ομάδα Κόντρας στη Νικαράγουα. Αυτή η συμφωνία “όπλα έναντι ομήρων” μετατράπηκε σε μεγάλο σκάνδαλο.

Η Βόρεια Κορέα ήταν σημαντικός προμηθευτής όπλων στο Ιράν, ενεργώντας συχνά ως τρίτο μέρος σε συμφωνίες όπλων μεταξύ του Ιράν και του κομμουνιστικού μπλοκ. Η υποστήριξη περιελάμβανε εγχώρια κατασκευασμένα όπλα και όπλα του Ανατολικού Μπλοκ, για τα οποία οι μεγάλες δυνάμεις ήθελαν να μπορούν να τα αρνηθούν. Μεταξύ των άλλων προμηθευτών όπλων και υποστηρικτών της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν, οι κυριότεροι ήταν η Λιβύη, η Συρία και η Κίνα. Σύμφωνα με το Διεθνές Ινστιτούτο Ειρήνης της Στοκχόλμης, η Κίνα ήταν ο μεγαλύτερος ξένος προμηθευτής όπλων στο Ιράν μεταξύ 1980 και 1988.

Η Συρία και η Λιβύη, σπάζοντας την αραβική αλληλεγγύη, υποστήριξαν το Ιράν με όπλα, ρητορική και διπλωματία.

Βοήθεια και στις δύο χώρες

Εκτός από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση, η Γιουγκοσλαβία πούλησε επίσης όπλα και στις δύο χώρες καθ” όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης. Ομοίως, η Πορτογαλία βοήθησε και τις δύο χώρες: 8 δεν ήταν ασυνήθιστο να βλέπεις πλοία με ιρανική και ιρακινή σημαία αγκυροβολημένα στο Setúbal, περιμένοντας τη σειρά τους να ελλιμενιστούν.

Από το 1980 έως το 1987, η Ισπανία πούλησε όπλα αξίας 458 εκατ. ευρώ στο Ιράν και 172 εκατ. ευρώ στο Ιράκ. Τα όπλα που πωλήθηκαν στο Ιράκ περιλάμβαναν οχήματα 4×4, ελικόπτερα BO-105, εκρηκτικά και πυρομαχικά. Μια ερευνητική ομάδα ανακάλυψε αργότερα ότι μια μη εκραγείσα χημική ιρακινή πολεμική κεφαλή στο Ιράν είχε κατασκευαστεί στην Ισπανία.

Παρόλο που καμία από τις δύο πλευρές δεν απέκτησε όπλα από την Τουρκία, και οι δύο πλευρές απολάμβαναν το τουρκικό πολιτικό εμπόριο κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, αν και η τουρκική κυβέρνηση παρέμεινε ουδέτερη και αρνήθηκε να υποστηρίξει το εμπορικό εμπάργκο που είχαν επιβάλει οι ΗΠΑ στο Ιράν. Η εξαγωγική αγορά της Τουρκίας εκτοξεύθηκε από 220 εκατομμύρια δολάρια το 1981 σε 2 δισεκατομμύρια δολάρια το 1985, αποτελώντας το 25% των συνολικών τουρκικών εξαγωγών. Τα τουρκικά κατασκευαστικά έργα στο Ιράκ ανήλθαν σε 2,5 δισεκατομμύρια δολάρια μεταξύ 1974 και 1990. Οι εμπορικές συναλλαγές με τις δύο χώρες βοήθησαν την Τουρκία να αντισταθμίσει τη συνεχιζόμενη οικονομική της κρίση, αν και τα οφέλη μειώθηκαν καθώς ο πόλεμος πλησίαζε στο τέλος του και αντίστοιχα εξαφανίστηκαν εντελώς με την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ και τις επακόλουθες κυρώσεις που επέβαλε η Τουρκία στο Ιράκ ως απάντηση.

Η αμερικανική υποστήριξη προς το Μπααθικό Ιράκ κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ, στον οποίο πολέμησε εναντίον του μετεπαναστατικού Ιράν, περιελάμβανε οικονομική βοήθεια ύψους πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων, την πώληση τεχνολογίας διπλής χρήσης, όπλων μη αμερικανικής προέλευσης, στρατιωτικών πληροφοριών και εκπαίδευσης ειδικών επιχειρήσεων. Οι ΗΠΑ αρνήθηκαν να πουλήσουν άμεσα όπλα στο Ιράκ λόγω των δεσμών του Ιράκ με τρομοκρατικές ομάδες, αλλά έχουν καταγραφεί αρκετές πωλήσεις τεχνολογίας “διπλής χρήσης”- συγκεκριμένα, το Ιράκ αγόρασε 45 ελικόπτερα Bell για 200 εκατομμύρια δολάρια το 1985. Οι συνολικές πωλήσεις αμερικανικής τεχνολογίας διπλής χρήσης στο Ιράκ υπολογίζονται σε 500 εκατομμύρια δολάρια.

Η υποστήριξη της αμερικανικής κυβέρνησης προς το Ιράκ δεν ήταν μυστικό και συζητήθηκε συχνά σε ανοιχτές συνεδριάσεις της Γερουσίας και της Βουλής των Αντιπροσώπων. Οι αμερικανικές απόψεις απέναντι στο Ιράκ δεν ήταν ενθουσιωδώς υποστηρικτικές στη σύγκρουσή του με το Ιράν και η δραστηριότητα της βοήθειας αποσκοπούσε σε μεγάλο βαθμό στην αποτροπή μιας ιρανικής νίκης. Αυτό συνοψίστηκε από τον Χένρι Κίσινγκερ όταν παρατήρησε: “Είναι κρίμα που και οι δύο δεν μπορούν να χάσουν”.

Εμπάργκο των ΗΠΑ

Ένα βασικό στοιχείο του πολιτικοστρατιωτικού και ενεργειακού-οικονομικού σχεδιασμού των ΗΠΑ συνέβη στις αρχές του 1983. Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ διαρκούσε τρία χρόνια και οι απώλειες και από τις δύο πλευρές ήταν σημαντικές και έφταναν τις εκατοντάδες χιλιάδες. Στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφάλειας του Ρέιγκαν αυξανόταν η ανησυχία ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να επεκταθεί πέρα από τα όρια των δύο εμπόλεμων χωρών. Συγκλήθηκε συνεδρίαση της Ομάδας Σχεδιασμού Εθνικής Ασφάλειας υπό την προεδρία του αντιπροέδρου Τζορτζ Μπους για να επανεξετάσει τις επιλογές των ΗΠΑ. Διαπιστώθηκε ότι υπήρχε μεγάλη πιθανότητα η σύγκρουση να εξαπλωθεί στη Σαουδική Αραβία και σε άλλα κράτη του Κόλπου, αλλά ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν μικρή ικανότητα να υπερασπιστούν την περιοχή. Επιπλέον, διαπιστώθηκε ότι ένας παρατεταμένος πόλεμος στην περιοχή θα προκαλούσε πολύ υψηλότερες τιμές πετρελαίου και θα απειλούσε την εύθραυστη παγκόσμια ανάκαμψη που μόλις είχε αρχίσει να αποκτά δυναμική. Στις 22 Μαΐου 1984, ο πρόεδρος Ρίγκαν ενημερώθηκε για τα συμπεράσματα του σχεδίου στο Οβάλ Γραφείο από τον Γουίλιαμ Φλιν Μάρτιν, ο οποίος είχε διατελέσει επικεφαλής του επιτελείου του NSC που οργάνωσε τη μελέτη. Την πλήρη αποχαρακτηρισμένη παρουσίαση μπορείτε να δείτε εδώ. Τα συμπεράσματα ήταν τρία: πρώτον, τα αποθέματα πετρελαίου έπρεπε να αυξηθούν μεταξύ των μελών του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας και, αν χρειαστεί, να απελευθερωθούν νωρίς σε περίπτωση διαταραχής της αγοράς πετρελαίου- δεύτερον, οι Ηνωμένες Πολιτείες έπρεπε να ενισχύσουν την ασφάλεια των φιλικών αραβικών κρατών της περιοχής- και τρίτον, θα έπρεπε να επιβληθεί εμπάργκο στις πωλήσεις στρατιωτικού εξοπλισμού στο Ιράν και το Ιράκ. Το σχέδιο εγκρίθηκε από τον πρόεδρο και αργότερα επιβεβαιώθηκε από τους ηγέτες της G-7 με επικεφαλής τη Μάργκαρετ Θάτσερ στη σύνοδο κορυφής του Λονδίνου το 1984.

Γνώση των ΗΠΑ για τη χρήση χημικών όπλων από το Ιράκ

Σύμφωνα με το Foreign Policy, “οι Ιρακινοί χρησιμοποίησαν αέριο μουστάρδας και σαρίν πριν από τέσσερις μεγάλες επιθέσεις στις αρχές του 1988, οι οποίες βασίστηκαν σε δορυφορικές εικόνες, χάρτες και άλλες πληροφορίες των ΗΠΑ. … Σύμφωνα με πρόσφατα αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της CIA και συνεντεύξεις με πρώην αξιωματούχους των μυστικών υπηρεσιών όπως ο Francona, οι ΗΠΑ είχαν αδιάσειστα στοιχεία για ιρακινές επιθέσεις με χημικά από το 1983”.

Ιρακινή επίθεση σε αμερικανικό πολεμικό πλοίο

Στις 17 Μαΐου 1987, ένα ιρακινό μαχητικό αεροσκάφος Dassault Mirage F1 εκτόξευσε δύο πυραύλους Exocet εναντίον της φρεγάτας USS Stark, κλάσης Perry. Ο πρώτος χτύπησε την αριστερή πλευρά του πλοίου και δεν εξερράγη, αν και άφησε φλεγόμενα καύσιμα στο πέρασμά του- ο δεύτερος χτύπησε λίγο αργότερα στο ίδιο περίπου σημείο και διείσδυσε στα διαμερίσματα του πληρώματος, όπου εξερράγη, σκοτώνοντας 37 μέλη του πληρώματος και αφήνοντας 21 τραυματίες. Το αν η ιρακινή ηγεσία ενέκρινε ή όχι την επίθεση είναι ακόμη άγνωστο. Οι αρχικοί ισχυρισμοί της ιρακινής κυβέρνησης (ότι το Stark βρισκόταν εντός της ζώνης πολέμου Ιράν-Ιράκ) αποδείχθηκαν ψευδείς, ενώ τα κίνητρα και οι εντολές του πιλότου παραμένουν αναπάντητα. Αν και οι Αμερικανοί αξιωματούχοι ισχυρίστηκαν ότι ο πιλότος που επιτέθηκε στον Σταρκ είχε εκτελεστεί, ένας πρώην διοικητής της ιρακινής πολεμικής αεροπορίας δήλωσε έκτοτε ότι δεν είχε τιμωρηθεί και ότι ήταν ακόμη ζωντανός εκείνη τη στιγμή. Η επίθεση παραμένει το μοναδικό επιτυχημένο πλήγμα πυραύλου κατά πλοίων σε αμερικανικό πολεμικό πλοίο. Λόγω της εκτεταμένης πολιτικής και στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ Ιρακινών και Αμερικανών μέχρι το 1987, η επίθεση είχε μικρή επίδραση στις σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών.

Στρατιωτικές ενέργειες των ΗΠΑ προς το Ιράν

Η προσοχή των ΗΠΑ επικεντρώθηκε στην απομόνωση του Ιράν καθώς και στη διατήρηση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας. Επέκριναν την εξόρυξη διεθνών υδάτων από το Ιράν και υποστήριξαν το ψήφισμα 598 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, το οποίο εγκρίθηκε ομόφωνα στις 20 Ιουλίου, βάσει του οποίου οι αμερικανικές και οι ιρανικές δυνάμεις συνεπλάκησαν κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Earnest Will. Κατά τη διάρκεια της επιχείρησης Nimble Archer τον Οκτώβριο του 1987, οι Ηνωμένες Πολιτείες επιτέθηκαν σε ιρανικές πλατφόρμες πετρελαίου σε αντίποινα για μια ιρανική επίθεση στο υπό αμερικανική σημαία δεξαμενόπλοιο Sea Isle City του Κουβέιτ.

Στις 14 Απριλίου 1988, η φρεγάτα USS Samuel B. Roberts υπέστη σοβαρές ζημιές από ιρανική νάρκη και 10 ναύτες τραυματίστηκαν. Οι αμερικανικές δυνάμεις απάντησαν με την επιχείρηση Praying Mantis στις 18 Απριλίου, τη μεγαλύτερη εμπλοκή πολεμικών πλοίων επιφανείας του αμερικανικού Ναυτικού από τον Β” Παγκόσμιο Πόλεμο. Δύο ιρανικές πλατφόρμες πετρελαίου καταστράφηκαν και πέντε ιρανικά πολεμικά πλοία και κανονιοφόροι βυθίστηκαν. Ένα αμερικανικό ελικόπτερο συνετρίβη επίσης. Η μάχη αυτή εκδηλώθηκε στο Διεθνές Δικαστήριο ως υπόθεση πετρελαϊκών πλατφορμών (Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν κατά Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής), η οποία τελικά απορρίφθηκε το 2003.

Κατά τη διάρκεια συνοδείας από το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ, το καταδρομικό USS Vincennes κατέρριψε την πτήση 655 της Iran Air στις 3 Ιουλίου 1988, σκοτώνοντας και τους 290 επιβάτες και το πλήρωμα. Η αμερικανική κυβέρνηση ισχυρίστηκε ότι το Vincennes βρισκόταν σε διεθνή ύδατα εκείνη τη στιγμή (κάτι που αργότερα αποδείχθηκε αναληθές), ότι το Airbus A300 είχε μπερδευτεί με ένα ιρανικό F-14 Tomcat και ότι το Vincennes φοβόταν ότι δεχόταν επίθεση. Οι Ιρανοί υποστηρίζουν ότι το Vincennes βρισκόταν στα δικά τους ύδατα και ότι το επιβατικό αεροσκάφος έστριβε και αύξανε το ύψος του μετά την απογείωση. Ο Αμερικανός ναύαρχος William J. Crowe παραδέχθηκε αργότερα στο Nightline ότι το Vincennes βρισκόταν σε ιρανικά χωρικά ύδατα όταν εκτόξευσε τους πυραύλους. Την ώρα της επίθεσης, ο ναύαρχος Crowe ισχυρίστηκε ότι το ιρανικό αεροπλάνο δεν αναγνωρίστηκε και δεν έστειλε καμία απάντηση στα προειδοποιητικά σήματα που είχε στείλει. Το 1996, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξέφρασαν τη λύπη τους για το γεγονός και τους θανάτους αμάχων που προκάλεσε.

Σε μια αποχαρακτηρισμένη έκθεση του 1991, η CIA εκτιμούσε ότι το Ιράν είχε υποστεί περισσότερες από 50.000 απώλειες από τη χρήση διαφόρων χημικών όπλων από το Ιράκ, αν και οι τρέχουσες εκτιμήσεις ξεπερνούν τις 100.000, καθώς οι μακροπρόθεσμες επιπτώσεις συνεχίζουν να προκαλούν θύματα. Η επίσημη εκτίμηση της CIA δεν περιελάμβανε τον άμαχο πληθυσμό που μολύνθηκε στις παραμεθόριες πόλεις ή τα παιδιά και τους συγγενείς των βετεράνων, πολλοί από τους οποίους εμφάνισαν επιπλοκές στο αίμα, τους πνεύμονες και το δέρμα, σύμφωνα με την Οργάνωση Βετεράνων του Ιράν. Σύμφωνα με άρθρο του 2002 στην εφημερίδα Star-Ledger, 20.000 Ιρανοί στρατιώτες σκοτώθηκαν επί τόπου από νευροπαραλυτικό αέριο. Από το 2002, 5.000 από τους 80.000 επιζώντες συνεχίζουν να αναζητούν τακτική ιατρική περίθαλψη, ενώ 1.000 είναι νοσηλευόμενοι σε νοσοκομεία.

Σύμφωνα με τα ιρακινά έγγραφα, η βοήθεια για την ανάπτυξη χημικών όπλων ελήφθη από εταιρείες σε πολλές χώρες, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, της Δυτικής Γερμανίας, των Κάτω Χωρών, του Ηνωμένου Βασιλείου και της Γαλλίας. Μια έκθεση ανέφερε ότι ολλανδικές, αυστραλιανές, ιταλικές, γαλλικές και δυτικές και ανατολικογερμανικές εταιρείες συμμετείχαν στην εξαγωγή πρώτων υλών σε ιρακινά εργοστάσια χημικών όπλων. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της CIA δείχνουν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν πληροφορίες αναγνώρισης στο Ιράκ γύρω στο 1987-88, οι οποίες στη συνέχεια χρησιμοποιήθηκαν για την εξαπόλυση επιθέσεων με χημικά όπλα εναντίον ιρανικών στρατευμάτων και ότι η CIA γνώριζε πλήρως ότι θα αναπτυχθούν χημικά όπλα και ότι θα ακολουθήσουν επιθέσεις με σαρίν και κυκλοσαρίνη.

Στις 21 Μαρτίου 1986, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών προέβη σε δήλωση στην οποία ανέφερε ότι “τα μέλη του Συμβουλίου ανησυχούν βαθύτατα από το ομόφωνο συμπέρασμα των ειδικών ότι οι ιρακινές δυνάμεις χρησιμοποίησαν χημικά όπλα σε πολλές περιπτώσεις εναντίον ιρανικών στρατευμάτων και τα μέλη του Συμβουλίου καταδικάζουν έντονα αυτή τη συνεχιζόμενη χρήση χημικών όπλων κατά σαφή παραβίαση του Πρωτοκόλλου της Γενεύης του 1925, το οποίο απαγορεύει τη χρήση χημικών όπλων στον πόλεμο”. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν το μόνο μέλος που ψήφισε κατά της έκδοσης αυτής της δήλωσης. Μια αποστολή στην περιοχή το 1988 διαπίστωσε στοιχεία για τη χρήση χημικών όπλων και καταδικάστηκε με το ψήφισμα 612 του Συμβουλίου Ασφαλείας.

Σύμφωνα με τον W. Patrick Lang, ανώτερο αξιωματικό των αμυντικών πληροφοριών στην Υπηρεσία Πληροφοριών Άμυνας των ΗΠΑ, “η χρήση αερίου στο πεδίο της μάχης από τους Ιρακινούς δεν αποτελούσε θέμα βαθιάς στρατηγικής ανησυχίας” για τον Ρίγκαν και τους βοηθούς του, επειδή “ήθελαν απεγνωσμένα να διασφαλίσουν ότι το Ιράκ δεν θα χάσει”. Ισχυρίστηκε ότι η Υπηρεσία Πληροφοριών Άμυνας “δεν θα δεχόταν ποτέ τη χρήση χημικών όπλων εναντίον αμάχων, αλλά η χρήση τους εναντίον στρατιωτικών στόχων θεωρήθηκε αναπόφευκτη στον αγώνα των Ιρακινών για επιβίωση”. Η κυβέρνηση Ρέιγκαν δεν σταμάτησε να βοηθά το Ιράκ αφού έλαβε αναφορές για τη χρήση δηλητηριωδών αερίων σε Κούρδους πολίτες.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες κατηγόρησαν επίσης το Ιράν για χρήση χημικών όπλων: 214 αν και οι ισχυρισμοί έχουν αμφισβητηθεί. Ο Joost Hiltermann, ο κύριος ερευνητής του Human Rights Watch μεταξύ 1992 και 1994, διεξήγαγε μια διετή μελέτη που περιελάμβανε έρευνα πεδίου στο Ιράκ και κατά τη διαδικασία αυτή απέκτησε έγγραφα της ιρακινής κυβέρνησης. Σύμφωνα με τον Hiltermann, η βιβλιογραφία σχετικά με τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ αντανακλά ισχυρισμούς για χρήση χημικών όπλων από το Ιράν, αλλά “αμαυρώνονται από την έλλειψη εξειδίκευσης ως προς τον χρόνο και τον τόπο και την αποτυχία παροχής οποιουδήποτε είδους αποδεικτικών στοιχείων”:  153

Οι αναλυτές Gary Sick και Lawrence Potter χαρακτήρισαν τους ισχυρισμούς κατά του Ιράν “απλούς ισχυρισμούς” και δήλωσαν: “Δεν παρουσιάστηκε ποτέ κανένα πειστικό στοιχείο για τον ισχυρισμό ότι το Ιράν ήταν ο κύριος ένοχος”:  156. Ο σύμβουλος πολιτικής και συγγραφέας Joseph Tragert δήλωσε: “Το Ιράν δεν αντέδρασε με χημικά όπλα, πιθανώς επειδή δεν διέθετε τέτοια όπλα εκείνη τη στιγμή”. Έγγραφα που αποκαλύφθηκαν μετά την εισβολή στο Ιράκ το 2003 δείχνουν ότι οι ιρακινές στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών δεν γνώριζαν για χημικές επιθέσεις μεγάλης κλίμακας από τις ιρανικές δυνάμεις, αν και ένα έγγραφο του Μαρτίου 1987 περιγράφει πέντε χημικές επιθέσεις μικρής κλίμακας που διαπράχθηκαν από τους Ιρανούς (τέσσερις με αέριο μουστάρδας και μία με φωσγένιο, με πιθανή πηγή τα αιχμαλωτισμένα ιρακινά πυρομαχικά), ενώ υπάρχουν επίσης αναφορές για ιρανική χρήση δακρυγόνων και λευκού φωσφόρου.

Κατά τη δίκη του τον Δεκέμβριο του 2006, ο Σαντάμ δήλωσε ότι θα αναλάμβανε “με τιμή” την ευθύνη για τυχόν επιθέσεις κατά του Ιράν με συμβατικά ή χημικά όπλα κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά ότι αμφισβητεί τις κατηγορίες ότι διέταξε επιθέσεις κατά Ιρακινών. Μια ιατρική ανάλυση των επιπτώσεων του ιρακινού αερίου μουστάρδας περιγράφεται σε ένα αμερικανικό στρατιωτικό εγχειρίδιο και αντιπαραβάλλει τις επιπτώσεις του αερίου του Α” Παγκοσμίου Πολέμου.

Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης, το Συμβούλιο Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών εξέδωσε δηλώσεις ότι “στον πόλεμο χρησιμοποιήθηκαν χημικά όπλα”. Οι δηλώσεις του ΟΗΕ δεν διευκρίνισαν ποτέ ότι μόνο το Ιράκ χρησιμοποιούσε χημικά όπλα, και σύμφωνα με τους εκ των υστέρων συγγραφείς “η διεθνής κοινότητα παρέμεινε σιωπηλή καθώς το Ιράκ χρησιμοποιούσε όπλα μαζικής καταστροφής κατά των Ιρανών Μια έκθεση του ΟΗΕ του 1987 που διεξήχθη κατ” εντολή και των δύο εμπόλεμων πλευρών ανακάλυψε θραύσματα όπλων που τεκμηρίωναν την ευθύνη του Ιράκ για τις χημικές επιθέσεις εναντίον Ιρανών στρατιωτών και αμάχων, αλλά δεν μπόρεσε να τεκμηριώσει τους ισχυρισμούς του Ιράκ για χρήση χημικών όπλων από το Ιράν: “Οι ιρακινές δυνάμεις έχουν πληγεί από αέριο μουστάρδας και ένα πνευμονικό στοιχείο, πιθανώς φωσγένιο. Ελλείψει πειστικών στοιχείων για τα όπλα που χρησιμοποιήθηκαν, δεν μπορούσε να προσδιοριστεί πώς προκλήθηκαν οι τραυματισμοί”. Τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι αυτές οι ιρακινές απώλειες από χημικά όπλα ήταν πιθανότατα αποτέλεσμα “ανάφλεξης”, ενώ τα στοιχεία που υπέβαλε το Ιράκ στον ΟΗΕ -όπως δύο ιρανικά βλήματα των 130 χιλιοστών, τα οποία οι ειδικοί του ΟΗΕ διαπίστωσαν ότι δεν είχαν “εσωτερική επίστρωση ανθεκτική στα χημικά” και ότι “κανονικά χρησιμοποιούνταν για γέμισμα με εκρηκτικά υψηλής ισχύος”- δεν άντεξαν τον έλεγχο- ο αξιωματούχος του ΟΗΕ Ικμπάλ Ρίζα αναγνώρισε αργότερα ότι τα στοιχεία του Ιράκ ήταν “σαφώς κατασκευασμένα”. Ωστόσο, η διατύπωση της έκθεσης – “τα χημικά όπλα χρησιμοποιήθηκαν και πάλι κατά των ιρανικών δυνάμεων από τις ιρακινές δυνάμεις … τώρα και οι ιρακινές δυνάμεις έχουν υποστεί τραυματισμούς από χημικό πόλεμο”- συνέβαλε στην εσφαλμένη αντίληψη ότι το Ιράν και το Ιράκ ήταν εξίσου υπαίτιοι.

Σε απάντηση σε νέες επιθέσεις του Ιράκ με χημικά κατά Κούρδων πολιτών μετά την κατάπαυση του πυρός με το Ιράν τον Αύγουστο του 1988, οι γερουσιαστές των Ηνωμένων Πολιτειών Κλέιμπορν Πελ και Τζέσι Χελμς ζήτησαν την επιβολή ολοκληρωμένων οικονομικών κυρώσεων κατά του Ιράκ, συμπεριλαμβανομένου εμπάργκο πετρελαίου και αυστηρούς περιορισμούς στην εξαγωγή τεχνολογίας διπλής χρήσης. Παρόλο που η νομοθεσία που ακολούθησε πέρασε στη Γερουσία των ΗΠΑ, αντιμετώπισε έντονες αντιδράσεις στη Βουλή των Αντιπροσώπων και δεν έγινε νόμος. Σε μια σπάνια επίπληξη, ο υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Σουλτς καταδίκασε τις “αδικαιολόγητες και αποτρόπαιες” χημικές επιθέσεις του Ιράκ, τις οποίες ο βοηθός του Σουλτς, Τσαρλς Ε. Ρέντμαν, χαρακτήρισε “απαράδεκτες για τον πολιτισμένο κόσμο”. Ακόμα και μετά από αυτές τις δηλώσεις, ωστόσο, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ συμβούλευε κατά των κυρώσεων.

Ο Bruce Riedel περιγράφει τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ ως “έναν από τους μεγαλύτερους και μακροβιότερους συμβατικούς διακρατικούς πολέμους” του εικοστού αιώνα και “τον μοναδικό πόλεμο στη σύγχρονη εποχή στον οποίο χρησιμοποιήθηκαν χημικά όπλα σε μαζική κλίμακα”. Ο Kanan Makiya γράφει ότι “δεν υπήρξε κάτι παρόμοιο στη μακρά ιστορία των ιρακινο-ιρανικών σχέσεων, όπως δεν υπήρξε τίποτα παρόμοιο με τον Α” Παγκόσμιο Πόλεμο στην ιστορία της Ευρώπης”.

Η επίθεση του Ιράν στον πυρηνικό αντιδραστήρα Osirak τον Σεπτέμβριο του 1980 ήταν η πρώτη επίθεση σε πυρηνικό αντιδραστήρα και μία από τις ελάχιστες στρατιωτικές επιθέσεις σε πυρηνικές εγκαταστάσεις στην ιστορία. Ήταν επίσης η πρώτη περίπτωση προληπτικής επίθεσης σε πυρηνικό αντιδραστήρα για την αποτροπή της ανάπτυξης πυρηνικού όπλου, αν και δεν πέτυχε τον στόχο της, καθώς η Γαλλία επισκεύασε τον αντιδραστήρα μετά την επίθεση. (Χρειάστηκε μια δεύτερη προληπτική επίθεση από την ισραηλινή πολεμική αεροπορία τον Ιούνιο του 1981 για να τεθεί εκτός λειτουργίας ο αντιδραστήρας, σκοτώνοντας έναν Γάλλο μηχανικό και αναγκάζοντας τη Γαλλία να αποχωρήσει από το Οσιράκ. Ο παροπλισμός του Osirak έχει αναφερθεί ως αιτία σημαντικής καθυστέρησης στην απόκτηση πυρηνικών όπλων από το Ιράκ).

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ ήταν η πρώτη σύγκρουση στην ιστορία του πολέμου κατά την οποία και οι δύο δυνάμεις χρησιμοποίησαν βαλλιστικούς πυραύλους η μία εναντίον της άλλης. Σε αυτόν τον πόλεμο έγιναν επίσης οι μοναδικές επιβεβαιωμένες μάχες ελικοπτέρων αέρος-αέρος στην ιστορία, με τα ιρακινά Mi-25 να πετούν εναντίον ιρανικών AH-1J SeaCobras (που προμηθεύτηκαν οι Ηνωμένες Πολιτείες πριν από την ιρανική επανάσταση) σε αρκετές διαφορετικές περιπτώσεις. Τον Νοέμβριο του 1980, όχι πολύ μετά την αρχική εισβολή του Ιράκ στο Ιράν, δύο ιρανικά SeaCobras επιτέθηκαν σε δύο Mi-25 με αντιαρματικούς πυραύλους TOW που καθοδηγούνταν από σύρμα. Το ένα Mi-25 κατέπεσε αμέσως, το άλλο υπέστη σοβαρές ζημιές και συνετρίβη πριν φτάσει στη βάση. Οι Ιρανοί επανέλαβαν αυτό το επίτευγμα στις 24 Απριλίου 1981, καταστρέφοντας δύο Mi-25 χωρίς να υποστούν οι ίδιοι απώλειες. Ένα Mi-25 καταρρίφθηκε επίσης από ένα ιρανικό F-14A Tomcat. Οι Ιρακινοί αντεπιτέθηκαν, διεκδικώντας την καταστροφή ενός SeaCobra στις 14 Σεπτεμβρίου 1983 (με πολυβόλο YaKB), στη συνέχεια τριών SeaCobra στις 5 Φεβρουαρίου 1984 και άλλων τριών στις 25 Φεβρουαρίου 1984 (δύο με πυραύλους Falanga, ένα με πυραύλους S-5). Μετά από μια ανάπαυλα στις απώλειες ελικοπτέρων, κάθε πλευρά έχασε ένα πυροβόλο στις 13 Φεβρουαρίου 1986. Αργότερα, ένα Mi-25 διεκδίκησε ένα SeaCobra που καταρρίφθηκε με πυροβόλο YaKB στις 16 Φεβρουαρίου, και ένα SeaCobra διεκδίκησε ένα Mi-25 που καταρρίφθηκε με πυραύλους στις 18 Φεβρουαρίου. Η τελευταία εμπλοκή μεταξύ των δύο τύπων ήταν στις 22 Μαΐου 1986, όταν Mi-25 κατέρριψαν ένα SeaCobra. Ο τελικός απολογισμός ήταν 10 SeaCobra και 6 Mi-25 που καταστράφηκαν. Οι σχετικά μικροί αριθμοί και οι αναπόφευκτες διαφωνίες σχετικά με τους πραγματικούς αριθμούς θανάτων καθιστούν ασαφές αν το ένα πυροβόλο είχε πραγματική τεχνική υπεροχή έναντι του άλλου. Τα ιρακινά Mi-25 διεκδίκησαν επίσης 43 σκοτωμούς εναντίον άλλων ιρανικών ελικοπτέρων, όπως τα Agusta-Bell UH-1 Hueys. Και οι δύο πλευρές, ιδίως το Ιράκ, πραγματοποίησαν επίσης αεροπορικές και πυραυλικές επιθέσεις εναντίον πληθυσμιακών κέντρων.

Τον Οκτώβριο του 1986, ιρακινά αεροσκάφη άρχισαν να επιτίθενται σε μη στρατιωτικά επιβατικά τρένα και αεροσκάφη στο ιρανικό έδαφος, συμπεριλαμβανομένου ενός Boeing 737 της Iran Air που ξεφόρτωνε επιβάτες στο διεθνές αεροδρόμιο του Σιράζ. Σε αντίποινα για την ιρανική επιχείρηση Karbala 5, το Ιράκ επιτέθηκε σε 65 πόλεις με 226 εξόδους σε 42 ημέρες, βομβαρδίζοντας γειτονιές αμάχων. Οκτώ ιρανικές πόλεις δέχθηκαν επίθεση από ιρακινούς πυραύλους. Από τους βομβαρδισμούς σκοτώθηκαν 65 παιδιά σε ένα δημοτικό σχολείο στο Borujerd. Οι Ιρανοί απάντησαν με επιθέσεις με πυραύλους Scud στη Βαγδάτη και έπληξαν ένα δημοτικό σχολείο εκεί. Τα γεγονότα αυτά έγιναν γνωστά ως “πόλεμος των πόλεων”. Ο “Πόλεμος των Πόλεων” συνεχίστηκε και κορυφώθηκε το 1988, όταν το Ιράκ έριξε 40 τόνους εκρηκτικών υλών στην Τεχεράνη χρησιμοποιώντας τροποποιημένους πυραύλους Scud (που ονομάστηκαν πύραυλοι “al-Hussein”) σε διάστημα επτά εβδομάδων, προκαλώντας πανικό μεταξύ των αμάχων και ωθώντας σχεδόν 1 εκατομμύριο κατοίκους της Τεχεράνης να εγκαταλείψουν προσωρινά τα σπίτια τους. Παρ” όλα αυτά, οι μελετητές έχουν σημειώσει ότι αυτή εξακολουθεί να “κατατάσσεται ως μία από τις μικρότερες στρατηγικές εκστρατείες βομβαρδισμού στην ιστορία”, ωχριά σε σύγκριση με τους στρατηγικούς βομβαρδισμούς κατά τη διάρκεια του Β” Παγκοσμίου Πολέμου, όπου μόνο το 1944 έπεσαν 1,2 εκατομμύρια τόνοι βομβών σε γερμανικές πόλεις, ή με πιο πρόσφατα γεγονότα, όπως οι λεγόμενοι “χριστουγεννιάτικοι βομβαρδισμοί” στο Βόρειο Βιετνάμ, όπου έπεσαν 20.000 τόνοι βομβών στο Ανόι και το Χαϊφόνγκ μέσα σε μόλις έντεκα ημέρες. Συνολικά, 10.000-11.000 άμαχοι έχασαν τη ζωή τους ως αποτέλεσμα των αεροπορικών βομβαρδισμών ιρανικών πόλεων, με την πλειονότητα αυτών των θανάτων να σημειώνεται κατά το τελευταίο έτος του πολέμου.

Παρά τον πόλεμο, το Ιράν και το Ιράκ διατηρούσαν διπλωματικές σχέσεις και πρεσβείες ο ένας στις χώρες του άλλου μέχρι τα μέσα του 1987.

Η κυβέρνηση του Ιράν χρησιμοποιούσε ανθρώπινα κύματα για να επιτίθεται στα εχθρικά στρατεύματα και σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και για να καθαρίζει ναρκοπέδια. Τα παιδιά ήταν επίσης εθελοντές. Κάποιες αναφορές εμφανίζουν λανθασμένα τους Μπασιτζήδες να παρελαύνουν στη μάχη, ενώ σηματοδοτούν την αναμενόμενη είσοδό τους στον παράδεισο φορώντας “Πλαστικά Κλειδιά του Παραδείσου” γύρω από το λαιμό τους, αν και άλλοι αναλυτές θεωρούν ότι η ιστορία αυτή είναι φάρσα που περιλαμβάνει παρερμηνεία της μεταφοράς ενός βιβλίου προσευχής με τίτλο “Τα Κλειδιά του Παραδείσου” (Mafatih al-Janan) του σεΐχη Αμπάς Κουμί που δίνεται σε όλους τους εθελοντές.

Σύμφωνα με τη δημοσιογράφο Robin Wright:

Κατά τη διάρκεια της επίθεσης της Φατέχ τον Φεβρουάριο του 1987, περιηγήθηκα στο νοτιοδυτικό μέτωπο από την ιρανική πλευρά και είδα δεκάδες αγόρια, ηλικίας από εννέα έως δεκαέξι ετών, τα οποία έλεγαν με συγκλονιστικό και φαινομενικά γνήσιο ενθουσιασμό ότι είχαν προσφερθεί εθελοντικά να γίνουν μάρτυρες. Τακτικά στρατεύματα του στρατού, οι παραστρατιωτικοί Φρουροί της Επανάστασης και οι μουλάδες, όλοι επαινούσαν αυτούς τους νέους, γνωστούς ως baseeji , επειδή έπαιξαν τον πιο επικίνδυνο ρόλο στη διάσπαση των ιρακινών γραμμών. Είχαν δείξει το δρόμο, τρέχοντας πάνω από πεδία με νάρκες για να καθαρίσουν το έδαφος για την επίθεση του ιρανικού εδάφους. Φορώντας λευκές κορδέλες για να σηματοδοτήσουν την αποδοχή του θανάτου και φωνάζοντας “Shaheed, shaheed” (Μάρτυρας, μάρτυρας) κυριολεκτικά ανατίναξαν τον δρόμο τους προς τον ουρανό. Ο αριθμός τους δεν αποκαλύφθηκε ποτέ. Αλλά μια βόλτα στα κατοικημένα προάστια των ιρανικών πόλεων έδωσε ένα στοιχείο. Το ένα παράθυρο μετά το άλλο, το ένα οικοδομικό τετράγωνο μετά το άλλο, έδειχνε φωτογραφίες με μαύρα περιγράμματα εφήβων ή προεφήβων νέων.

Η σχέση μεταξύ των δύο αυτών εθνών έχει θερμανθεί πάρα πολύ μετά την πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν, αλλά κυρίως από ρεαλιστικό ενδιαφέρον. Το Ιράν και το Ιράκ μοιράζονται πολλά κοινά συμφέροντα, καθώς έχουν κοινό εχθρό το Ισλαμικό Κράτος. Σημαντική στρατιωτική βοήθεια έχει παράσχει το Ιράν στο Ιράκ και αυτό του έχει εξασφαλίσει μεγάλη πολιτική επιρροή στη νεοεκλεγείσα σιιτική κυβέρνηση του Ιράκ. Το Ιράκ εξαρτάται επίσης σε μεγάλο βαθμό από το πιο σταθερό και ανεπτυγμένο Ιράν για τις ενεργειακές του ανάγκες, οπότε ένας ειρηνικός πελάτης είναι πιθανότατα υψηλή προτεραιότητα για το Ιράν, από πλευράς εξωτερικής πολιτικής.

Ο πόλεμος Ιράν-Ιράκ θεωρείται ότι αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα για την αύξηση του σεχταρισμού στην περιοχή, καθώς θεωρήθηκε από πολλούς ως σύγκρουση μεταξύ των σουνιτών μουσουλμάνων (Ιράκ και άλλα αραβικά κράτη) και των σιιτών επαναστατών που είχαν πρόσφατα αναλάβει την εξουσία στο Ιράν. Ωστόσο, η εχθρότητα παραμένει παρατεταμένη- παρά τη ρεαλιστική συμμαχία που σχηματίστηκε, καθώς πολλαπλές κυβερνητικές δηλώσεις από το Ιράν δήλωσαν ότι ο πόλεμος θα “επηρεάσει κάθε ζήτημα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής” για τις επόμενες δεκαετίες. Η διαρκής σημασία αυτής της σύγκρουσης αποδίδεται κυρίως στο τεράστιο ανθρώπινο και οικονομικό κόστος που προκύπτει από αυτήν, μαζί με τους δεσμούς της με την ιρανική επανάσταση. Μια άλλη σημαντική επίδραση που έχει ο πόλεμος στην πολιτική του Ιράν είναι το ζήτημα των εναπομεινάντων πολεμικών αποζημιώσεων. Ο ΟΗΕ εκτιμά ότι το Ιράκ οφείλει περίπου 149 δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ το Ιράν υποστηρίζει ότι, αν ληφθούν υπόψη τόσο οι άμεσες όσο και οι έμμεσες επιπτώσεις, το κόστος του πολέμου φτάνει το ένα τρισεκατομμύριο. Το Ιράν δεν έχει εκφράσει την επιθυμία του για αυτές τις αποζημιώσεις τα τελευταία χρόνια και έχει προτείνει ακόμη και μορφές οικονομικής βοήθειας. Αυτό οφείλεται πιθανότατα στο συμφέρον του Ιράν να διατηρήσει το Ιράκ πολιτικά σταθερό και η επιβολή αυτών των αποζημιώσεων θα επιβάρυνε περαιτέρω το ήδη φτωχοποιημένο έθνος. Ο σημαντικότερος παράγοντας που διέπει την τρέχουσα εξωτερική πολιτική του Ιράκ είναι η συνεχής αστάθεια της εθνικής κυβέρνησης μετά την ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν. Η ανάγκη του Ιράκ για κάθε σύμμαχο που μπορεί να βοηθήσει να φέρει σταθερότητα και να φέρει ανάπτυξη επέτρεψε στο Ιράν να ασκήσει σημαντική επιρροή στο νέο ιρακινό κράτος- παρά τις παρατεταμένες μνήμες του πολέμου. Το Ιράκ είναι πολύ αδύναμο κράτος για να προσπαθήσει να αμφισβητήσει το Ιράν σε περιφερειακό επίπεδο, οπότε η αποδοχή της υποστήριξης με ταυτόχρονη εστίαση στην καταπολέμηση των εξεγέρσεων και τη σταθεροποίηση είναι προς το συμφέρον του.

Επί του παρόντος, φαίνεται ότι το Ιράκ τραβιέται προς δύο αντίθετες κατευθύνσεις, μεταξύ μιας πρακτικής σχέσης με το Ιράν, το οποίο μπορεί να παρέχει μια αξιόπιστη πηγή ισχύος καθώς και στρατιωτική υποστήριξη στις πολιτοφυλακές και τις πολιτικές παρατάξεις των σιιτών με επιρροή. Οι Ηνωμένες Πολιτείες τραβούν προς την αντίθετη κατεύθυνση, καθώς προσφέρουν στο Ιράκ σημαντικά πακέτα οικονομικής βοήθειας, μαζί με στρατιωτική υποστήριξη με τη μορφή αεροπορικών επιδρομών και επιθέσεων πυροβολικού, όλα με την ελπίδα να δημιουργήσουν έναν σταθερό σύμμαχο στην περιοχή. Εάν το Ιράκ παρασυρθεί υπερβολικά προς οποιαδήποτε κατεύθυνση, τότε τα οφέλη που του προσφέρει η άλλη πλευρά πιθανότατα θα μειωθούν σταδιακά ή θα διακοπούν εντελώς. Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει τις σχέσεις είναι τα κοινά πολιτιστικά ενδιαφέροντα των αντίστοιχων πολιτών τους, καθώς και οι δύο επιθυμούν να επισκέπτονται ελεύθερα το πλήθος των ιερών τόπων που βρίσκονται και στις δύο χώρες.

“Είμαστε οπλισμένοι με τον Αλλάχ Ακμπάρ”, το τραγούδι της ιρανικής ισλαμικής επαναστατικής στρατιωτικής πορείας του 1979 που εκτελέστηκε από τα στρατεύματα του IRGC μπροστά στον Αγιατουλάχ Χομεϊνί στο Jamaran Husinie, είχε πολιτιστικό αντίκτυπο κατά τη διάρκεια του πολέμου.

Πηγές

Πηγές

  1. Iran–Iraq War
  2. Πόλεμος Ιράν-Ιράκ
  3. ^ Pollack gives the figure as 1,000 for fully operational tanks in April of 1988. Cordesman gives the figure as 1,500+ operational tanks in March 1988 (1,298 were captured by the Iraqis by July 1988, 200 were still in the hands of the Iranians, and an unknown number were destroyed), with an unknown number in workshops.
  4. ^ Estimates of Iranian casualties during the Iran–Iraq War vary.[56][57][58][59][60][61][62][63][64]
  5. ^ Estimates of Iraqi casualties during the Iran–Iraq War vary.[66][68][69][70][71][72]
  6. https://web.archive.org/web/20130807063557/http://www.mongabay.com/history/yugoslavia/yugoslavia-arms_sales.html
  7. «The Myth of a ”Special” North Korea-Iran Relationship». Thediplomat.com. Consultado em 19 de julho de 2018
  8. ^ Cu sprijin din partea URSS, Franța, Brazilia, Arabia Saudită, Egipt, SUA și alte state arabe sau membre ale Pactului de la Varșovia (inclusiv România).
  9. Dilip Hiro, S. 116
  10. Erhard Franz: Kurden und Kurdentum – Zeitgeschichte eines Volkes und seiner Nationalbewegungen, Seiten 50 und 56f. Deutsches Orient-Institut, Hamburg 1986
  11. Die Arbeitsgemeinschaft Kriegsursachenforschung (AKUF) (Memento vom 27. Januar 2006 im Internet Archive) klassifiziert den Krieg unter Typ C2 (Memento vom 27. Januar 2006 im Internet Archive), als zwischenstaatlicher Krieg ohne Fremdbeteiligung.
  12. Tariq Aziz: Der irakisch-iranische Konflikt – Fragen und Diskussionen, Seiten 11, 14 und 85f. Dar Al-Ma”mun, Bagdad 1981
  13. Dilip Hiro, S. 38
Ads Blocker Image Powered by Code Help Pro

Ads Blocker Detected!!!

We have detected that you are using extensions to block ads. Please support us by disabling these ads blocker.