Ιωσήφ Β΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας

Σύνοψη

Ο Ιωσήφ Β΄ (13 Μαρτίου 1741 – 20 Φεβρουαρίου 1790) ήταν Αυτοκράτορας της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας από τον Αύγουστο του 1765 και μοναδικός κυβερνήτης των Αψβούργων από τις 29 Νοεμβρίου 1780 έως το θάνατό του. Ήταν ο μεγαλύτερος γιος της αυτοκράτειρας Μαρίας Θηρεσίας και του συζύγου της, αυτοκράτορα Φραγκίσκου Α”, και αδελφός της Μαρίας Αντουανέτας, της Μαρίας Καρολίνας της Αυστρίας και της Μαρίας Αμαλίας, δούκισσας της Πάρμας. Ήταν έτσι ο πρώτος κυβερνήτης στις αυστριακές επικράτειες της ένωσης των οίκων των Αψβούργων και της Λωρραίνης, που ονομάστηκε Αψβούργοι-Λωρραίνη.

Ο Ιωσήφ ήταν υπέρμαχος της πεφωτισμένης απολυταρχίας- ωστόσο, η δέσμευσή του για εκκοσμίκευση, φιλελευθεροποίηση και εκσυγχρονισμό των μεταρρυθμίσεων οδήγησε σε σημαντικές αντιδράσεις, οι οποίες είχαν ως αποτέλεσμα την αποτυχία πλήρους εφαρμογής των προγραμμάτων του. Εν τω μεταξύ, παρά τα κάποια εδαφικά κέρδη, η απερίσκεπτη εξωτερική πολιτική του απομόνωσε άσχημα την Αυστρία. Έχει καταταχθεί μαζί με τη Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας και τον Φρειδερίκο τον Μέγα της Πρωσίας ως ένας από τους τρεις μεγάλους μονάρχες του Διαφωτισμού. Ψευδείς αλλά σημαίνουσες επιστολές τον παρουσιάζουν ως κάπως πιο ριζοσπαστικό φιλόσοφο από ό,τι πιθανώς ήταν. Οι πολιτικές του είναι σήμερα γνωστές ως ιοζεφινισμός.

Ήταν υποστηρικτής των τεχνών και κυρίως συνθετών όπως ο Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ και ο Αντόνιο Σαλιέρι. Πέθανε χωρίς επιζώντα παιδιά και τον διαδέχθηκε ο νεότερος αδελφός του Λεοπόλδος Β΄.

Ο Ιωσήφ γεννήθηκε εν μέσω των πρώτων αναταραχών του Πολέμου της Αυστριακής Διαδοχής. Η επίσημη εκπαίδευσή του προήλθε από τα συγγράμματα του David Hume, του Edward Gibbon, του Βολταίρου, του Jean-Jacques Rousseau και των Εγκυκλοπαιδιστών, καθώς και από το παράδειγμα του σύγχρονου (και ενίοτε αντιπάλου) βασιλιά της Πρωσίας Φρειδερίκου Β”. Η πρακτική του κατάρτιση έγινε από κυβερνητικούς αξιωματούχους, οι οποίοι είχαν ως στόχο να τον εκπαιδεύσουν στις μηχανικές λεπτομέρειες της διοίκησης των πολυάριθμων κρατών που αποτελούσαν τις αυστριακές κυριαρχίες και την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Ο Ιωσήφ παντρεύτηκε την πριγκίπισσα Ισαβέλλα της Πάρμας τον Οκτώβριο του 1760, μια ένωση που δημιουργήθηκε για να ενισχύσει το αμυντικό σύμφωνο του 1756 μεταξύ της Γαλλίας και της Αυστρίας. (Η μητέρα της νύφης, η πριγκίπισσα Λουίζα Ελισάβετ, ήταν η μεγαλύτερη κόρη του εκάστοτε βασιλιά της Γαλλίας. Ο πατέρας της Ισαβέλλας ήταν ο Φίλιππος, δούκας της Πάρμας). Ο Ιωσήφ αγαπούσε τη νύφη του, την Ιζαμπέλα, βρίσκοντάς την τόσο διεγερτική όσο και γοητευτική, και προσπάθησε με ιδιαίτερη φροντίδα να καλλιεργήσει την εύνοια και την αγάπη του. Η Ισαβέλλα βρήκε επίσης την καλύτερη φίλη και έμπιστη στο πρόσωπο της αδελφής του συζύγου της, Μαρίας Χριστίνας, δούκισσας του Τέσεν.

Ο γάμος του Ιωσήφ και της Ισαβέλλας είχε ως αποτέλεσμα τη γέννηση μιας κόρης, της Μαρίας Θηρεσίας. Η Ισαβέλλα φοβόταν την εγκυμοσύνη και τον πρόωρο θάνατο, σε μεγάλο βαθμό αποτέλεσμα της πρόωρης απώλειας της μητέρας της. Η δική της εγκυμοσύνη αποδείχθηκε ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς υπέφερε από συμπτώματα πόνου, ασθένειας και μελαγχολίας τόσο κατά τη διάρκεια όσο και μετά, αν και ο Ιωσήφ την παρακολουθούσε και προσπαθούσε να την παρηγορήσει. Παρέμεινε καθηλωμένη στο κρεβάτι για έξι εβδομάδες μετά τη γέννηση της κόρης τους.

Σχεδόν αμέσως μετά τη νεοαποκτηθείσα γονεϊκότητα, το ζευγάρι υπέστη δύο διαδοχικές αποβολές -μια δοκιμασία ιδιαίτερα σκληρή για την Isabella- και γρήγορα ακολούθησε άλλη μια εγκυμοσύνη. Η εγκυμοσύνη προκαλούσε και πάλι μελαγχολία, φόβους και τρόμο στην Isabella. Τον Νοέμβριο του 1763, ενώ ήταν έξι μηνών έγκυος, η Ισαβέλλα αρρώστησε από ευλογιά και έπεσε σε πρόωρο τοκετό, με αποτέλεσμα να γεννηθεί το δεύτερο παιδί τους, η αρχιδούκισσα Μαρία Χριστίνα, η οποία πέθανε λίγο μετά τη γέννησή της.

Προοδευτικά άρρωστη από ευλογιά και καταπονημένη από τον ξαφνικό τοκετό και την τραγωδία, η Ιζαμπέλα πέθανε την επόμενη εβδομάδα. Η απώλεια της αγαπημένης του συζύγου και του νεογέννητου παιδιού τους ήταν καταστροφική για τον Ιωσήφ, μετά την οποία αισθάνθηκε έντονα απρόθυμος να ξαναπαντρευτεί, αν και αγαπούσε πολύ την κόρη του και παρέμεινε αφοσιωμένος πατέρας της Μαρίας Θηρεσίας.

Για πολιτικούς λόγους και υπό συνεχείς πιέσεις, το 1765, υποχώρησε και παντρεύτηκε τη δεύτερη εξαδέλφη του, την πριγκίπισσα Μαρία Ιωσηφίνα της Βαυαρίας, κόρη του Καρόλου Ζ΄, αυτοκράτορα της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, και της αρχιδούκισσας Μαρίας Αμαλίας της Αυστρίας. Ο γάμος αυτός αποδείχθηκε εξαιρετικά δυστυχής, αν και σύντομος, καθώς διήρκεσε μόνο δύο χρόνια.

Αν και η Μαρία Ζοζεφά αγαπούσε τον σύζυγό της, ένιωθε δειλή και κατώτερη στην παρέα του. Ελλείψει κοινών ενδιαφερόντων ή απολαύσεων, η σχέση αυτή πρόσφερε ελάχιστα στον Ιωσήφ, ο οποίος ομολόγησε ότι δεν ένιωθε καμία αγάπη (ούτε έλξη) γι” αυτήν σε αντάλλαγμα. Προσαρμόστηκε απομακρυνόμενος από τη σύζυγό του σε σημείο σχεδόν απόλυτης αποφυγής, βλέποντάς την μόνο στα γεύματα και όταν αποσύρθηκε για ύπνο. Η Μαρία Ζοζεφά, με τη σειρά της, υπέφερε πολύ δυστυχισμένη, καθώς βρισκόταν εγκλωβισμένη σε μια ψυχρή, χωρίς αγάπη ένωση.

Τέσσερις μήνες μετά τη δεύτερη επέτειο του γάμου τους, η Μαρία Ζοζέφα αρρώστησε και πέθανε από ευλογιά. Ο Ιωσήφ δεν την επισκέφθηκε κατά τη διάρκεια της ασθένειάς της ούτε παρευρέθηκε στην κηδεία της, αν και αργότερα εξέφρασε τη λύπη του που δεν της έδειξε περισσότερη καλοσύνη, σεβασμό ή ζεστασιά. Ένα πράγμα που του παρείχε η ένωση ήταν η βελτιωμένη δυνατότητα να διεκδικήσει ένα τμήμα της Βαυαρίας, αν και αυτό θα οδηγούσε τελικά στον Πόλεμο της Βαυαρικής Διαδοχής.

Ο Ιωσήφ δεν ξαναπαντρεύτηκε ποτέ. Το 1770, το μοναδικό επιζών παιδί του Ιωσήφ, η επτάχρονη Μαρία Θηρεσία, αρρώστησε από πλευρίτιδα και πέθανε. Η απώλεια της κόρης του ήταν βαθιά τραυματική για τον ίδιο και τον άφησε θλιμμένο και σημαδεμένο. Ελλείψει παιδιών, τον Ιωσήφ Β΄ διαδέχθηκε τελικά ο νεότερος αδελφός του, ο οποίος έγινε Λεοπόλδος Β΄.

Ο Ιωσήφ έγινε μέλος του κρατικού συμβουλίου (Staatsrat) και άρχισε να συντάσσει πρακτικά για να τα διαβάζει η μητέρα του. Τα έγγραφα αυτά περιέχουν τα σπέρματα της μετέπειτα πολιτικής του και όλων των καταστροφών που τον βρήκαν τελικά. Ήταν φίλος της θρησκευτικής ανεξιθρησκείας, αγωνιούσε να μειώσει την εξουσία της εκκλησίας, να απαλλάξει τους αγρότες από τα φεουδαρχικά βάρη και να άρει τους περιορισμούς στο εμπόριο και τη γνώση. Σε αυτά δεν διέφερε από τον Φρειδερίκο ή τον ίδιο τον αδελφό και διάδοχό του Λεοπόλδο Β΄, όλους τους φωτισμένους κυβερνήτες του 18ου αιώνα. Προσπάθησε να απελευθερώσει τους δουλοπάροικους, αλλά αυτό δεν κράτησε μετά τον θάνατό του.

Εκεί που ο Ιωσήφ διέφερε από τους μεγάλους σύγχρονους ηγεμόνες, και ήταν συγγενής με τους Ιακωβίνους στην ένταση της πίστης του στη δύναμη του κράτους, όταν αυτό κατευθύνεται από τη λογική. Ως απολυταρχικός ηγεμόνας, ωστόσο, ήταν επίσης πεπεισμένος για το δικαίωμά του να μιλάει για το κράτος που δεν ελέγχεται από νόμους και για τη σοφία της δικής του διακυβέρνησης. Είχε επίσης κληρονομήσει από τη μητέρα του την πίστη του οίκου της Αυστρίας στην ιδιότητα του “Αυγούστου” και την αξίωσή του να αποκτά ό,τι θεωρεί επιθυμητό για την εξουσία ή το κέρδος του. Δεν ήταν σε θέση να κατανοήσει ότι τα φιλοσοφικά του σχέδια για τη διαμόρφωση της ανθρωπότητας θα μπορούσαν να συναντήσουν συγχωρητέες αντιδράσεις.

Οι σύγχρονοι καταγράφουν ότι ο Ιωσήφ ήταν εντυπωσιακός, αλλά όχι απαραίτητα συμπαθής. Το 1760, του παραδόθηκε η διατεταγμένη σύζυγός του, η καλά μορφωμένη Ιζαμπέλα της Πάρμας. Ο Ιωσήφ φαίνεται ότι ήταν απόλυτα ερωτευμένος μαζί της, αλλά η Ισαβέλλα προτιμούσε τη συντροφιά της αδελφής του Ιωσήφ, της Μαρίας Κριστίν της Αυστρίας. Ο υπερφίαλος χαρακτήρας του αυτοκράτορα ήταν προφανής στον Φρειδερίκο Β΄ της Πρωσίας, ο οποίος, μετά την πρώτη τους συνέντευξη το 1769, τον περιέγραψε ως φιλόδοξο και ικανό να βάλει φωτιά στον κόσμο. Ο Γάλλος υπουργός Vergennes, ο οποίος συνάντησε τον Ιωσήφ όταν ταξίδευε ινκόγκνιτο το 1777, τον έκρινε ως “φιλόδοξο και δεσποτικό”.

Μετά το θάνατο του πατέρα του το 1765, έγινε αυτοκράτορας και έγινε συγκυβερνήτης από τη μητέρα του στις αυστριακές κτήσεις. Ως αυτοκράτορας, είχε ελάχιστη πραγματική εξουσία και η μητέρα του είχε αποφασίσει ότι ούτε ο σύζυγός της ούτε ο γιος της θα μπορούσαν ποτέ να της στερήσουν τον κυρίαρχο έλεγχο στις κληρονομικές της κυριαρχίες. Ο Ιωσήφ, απειλώντας να παραιτηθεί από τη θέση του ως συγκυβερνήτη, μπορούσε να πείσει τη μητέρα του να μειώσει την αντιπάθειά της για τη θρησκευτική ανεξιθρησκεία.

Μπορούσε να ασκήσει μεγάλη πίεση στην υπομονή και την ψυχραιμία της, όπως στην περίπτωση του πρώτου διαμελισμού της Πολωνίας και του Βαυαρικού Πολέμου του 1778-1779, αλλά σε τελευταία ανάλυση η αυτοκράτειρα είπε τον τελευταίο λόγο. Ως εκ τούτου, μέχρι τον θάνατο της μητέρας του το 1780, ο Ιωσήφ δεν ήταν ποτέ εντελώς ελεύθερος να ακολουθήσει τα δικά του ένστικτα.

Κατά τη διάρκεια αυτών των ετών, ο Ιωσήφ ταξίδευε πολύ. Συνάντησε κατ” ιδίαν τον Φρειδερίκο τον Μέγα στο Neisse το 1769 (αργότερα ζωγραφίστηκε στο έργο Η συνάντηση του Φρειδερίκου Β” και του Ιωσήφ Β” στο Neisse το 1769) και ξανά στο Mährisch-Neustadt το 1770- οι δύο ηγεμόνες αρχικά τα πήγαιναν καλά. Στη δεύτερη περίπτωση, συνοδευόταν από τον κόμη Kaunitz, η συνομιλία του οποίου με τον Φρειδερίκο μπορεί να θεωρηθεί ότι σηματοδοτεί την αφετηρία του πρώτου διαμελισμού της Πολωνίας. Σε αυτό και σε κάθε άλλο μέτρο που υποσχόταν να επεκτείνει τις κτήσεις του οίκου του, ο Ιωσήφ έδωσε θερμή έγκριση. Έτσι, όταν ο Φρειδερίκος αρρώστησε βαριά το 1775, ο Ιωσήφ συγκέντρωσε έναν στρατό στη Βοημία, ο οποίος, σε περίπτωση θανάτου του Φρειδερίκου, επρόκειτο να προελάσει στην Πρωσία και να διεκδικήσει τη Σιλεσία (μια περιοχή που ο Φρειδερίκος είχε κατακτήσει από τη Μαρία Θηρεσία στον Πόλεμο της Αυστριακής Διαδοχής). Ωστόσο, ο Φρειδερίκος συνήλθε και στη συνέχεια έγινε επιφυλακτικός και δύσπιστος απέναντι στον Ιωσήφ.

Ο Ιωσήφ ήταν επίσης πρόθυμος να επιβάλει τις αξιώσεις της Αυστρίας στη Βαυαρία μετά το θάνατο του εκλέκτορα Μαξιμιλιανού Ιωσήφ το 1777. Τον Απρίλιο του ίδιου έτους επισκέφθηκε την αδελφή του, τη βασίλισσα της Γαλλίας, Μαρία Αντουανέτα της Αυστρίας, ταξιδεύοντας με το όνομα “Κόμης Φάλκενσταϊν”. Έτυχε καλής υποδοχής και μεγάλης κολακείας από τους εγκυκλοπαιδιστές, αλλά οι παρατηρήσεις του τον οδήγησαν να προβλέψει την επερχόμενη πτώση της γαλλικής μοναρχίας και δεν εντυπωσιάστηκε θετικά από τον γαλλικό στρατό ή το ναυτικό.

Το 1778, διοικούσε τα στρατεύματα που συγκεντρώθηκαν για να αντιταχθούν στον Φρειδερίκο, ο οποίος υποστήριζε τον αντίπαλο διεκδικητή της Βαυαρίας. Αυτός ήταν ο πόλεμος της βαυαρικής διαδοχής. Οι πραγματικές μάχες αποφεύχθηκαν λόγω της απροθυμίας του Φρειδερίκου να ξεκινήσει νέο πόλεμο και της αποφασιστικότητας της Μαρίας Θηρεσίας να διατηρήσει την ειρήνη. Ωστόσο, ο πόλεμος κόστισε στον Ιωσήφ το μεγαλύτερο μέρος της επιρροής του στους άλλους Γερμανούς πρίγκιπες, οι οποίοι ήταν επιφυλακτικοί για τα πιθανά σχέδιά του για τα εδάφη τους και έβλεπαν τον Φρειδερίκο ως προστάτη τους.

Ως γιος του Φραγκίσκου Α΄, ο Ιωσήφ τον διαδέχθηκε ως τιτλούχος δούκας της Λωρραίνης και του Μπαρ, το οποίο είχε παραδοθεί στη Γαλλία κατά τον γάμο του πατέρα του, και ως τιτλούχος βασιλιάς της Ιερουσαλήμ και δούκας της Καλαβρίας (ως αντιπρόσωπος του Βασιλείου της Νάπολης).

Ο θάνατος της Μαρίας Θηρεσίας στις 29 Νοεμβρίου 1780 άφησε τον Ιωσήφ ελεύθερο να ακολουθήσει τη δική του πολιτική, και αμέσως κατεύθυνε την κυβέρνησή του σε μια νέα πορεία, προσπαθώντας να πραγματοποιήσει το ιδανικό του πεφωτισμένου δεσποτισμού που ενεργούσε βάσει ενός συγκεκριμένου συστήματος για το καλό όλων.

Ανέλαβε την εξάπλωση της εκπαίδευσης, την εκκοσμίκευση των εκκλησιαστικών εδαφών, τη μείωση των θρησκευτικών ταγμάτων και του κλήρου, γενικά, σε πλήρη υποταγή στο λαϊκό κράτος, την έκδοση του Διπλώματος Ανοχής (1781) που παρείχε περιορισμένη εγγύηση της ελευθερίας της λατρείας και την προώθηση της ενότητας με την υποχρεωτική χρήση της γερμανικής γλώσσας (αντικαθιστώντας τα λατινικά ή σε ορισμένες περιπτώσεις τις τοπικές γλώσσες) – όλα όσα από την άποψη της φιλοσοφίας του 18ου αιώνα, της Εποχής του Διαφωτισμού, φαίνονταν “λογικά”. Επιδίωξε τη διοικητική ενότητα με χαρακτηριστική βιασύνη για την επίτευξη αποτελεσμάτων χωρίς προετοιμασία. Ο Ιωσήφ πραγματοποίησε τα μέτρα χειραφέτησης της αγροτιάς, τα οποία είχε ξεκινήσει η μητέρα του, και κατάργησε τη δουλοπαροικία το 1781.

Το 1789, θέσπισε ότι οι αγρότες έπρεπε να πληρώνονται σε μετρητά και όχι με εργασιακές υποχρεώσεις. Οι πολιτικές αυτές απορρίφθηκαν βίαια τόσο από τους ευγενείς όσο και από τους αγρότες, καθώς η ανταλλακτική τους οικονομία δεν διέθετε χρήματα. Ο Ιωσήφ κατάργησε επίσης τη θανατική ποινή το 1787, μια μεταρρύθμιση που παρέμεινε μέχρι το 1795.

Μετά το ξέσπασμα της Γαλλικής Επανάστασης το 1789, ο Ιωσήφ προσπάθησε να βοηθήσει την οικογένεια της αποξενωμένης αδελφής του, βασίλισσας Μαρίας Αντουανέτας της Γαλλίας και του συζύγου της, βασιλιά Λουδοβίκου ΙΣΤ” της Γαλλίας. Ο Ιωσήφ παρακολουθούσε την εξέλιξη της επανάστασης και συμμετείχε ενεργά στον σχεδιασμό μιας προσπάθειας διάσωσης. Τα σχέδια αυτά απέτυχαν, ωστόσο, είτε λόγω της άρνησης της Μαρίας Αντουανέτας να αφήσει πίσω τα παιδιά της υπέρ μιας ταχύτερης άμαξας είτε λόγω της απροθυμίας του Λουδοβίκου ΙΣΤ” να γίνει φυγάς βασιλιάς.

Ο Ιωσήφ πέθανε το 1790, καθιστώντας τις διαπραγματεύσεις με την Αυστρία για πιθανές προσπάθειες διάσωσης πιο δύσκολες. Μόλις στις 21 Ιουνίου 1791 έγινε μια προσπάθεια, με τη βοήθεια του κόμη Φέρσεν, ενός Σουηδού στρατηγού που ήταν ευνοημένος στις αυλές τόσο της Μαρίας Αντουανέτας όσο και του Ιωσήφ. Η προσπάθεια απέτυχε αφού ο βασιλιάς αναγνωρίστηκε από την πίσω πλευρά ενός νομίσματος. Η Μαρία Αντουανέτα ζητούσε όλο και πιο απεγνωσμένα βοήθεια από την πατρίδα της, δίνοντας μάλιστα γαλλικά στρατιωτικά μυστικά στην Αυστρία. Παρ” όλα αυτά, παρόλο που η Αυστρία βρισκόταν σε πόλεμο με τη Γαλλία εκείνη την εποχή, αρνήθηκε να βοηθήσει άμεσα την πλήρως αποξενωμένη πλέον Γαλλίδα βασίλισσα.

Διοικητικές πολιτικές

Όταν πέθανε η Μαρία Θηρεσία, ο Ιωσήφ άρχισε να εκδίδει διατάγματα, πάνω από 6.000 συνολικά, καθώς και 11.000 νέους νόμους με σκοπό να ρυθμίσει και να αναδιατάξει κάθε πτυχή της αυτοκρατορίας. Το πνεύμα του Ιωσηφινισμού ήταν καλοπροαίρετο και πατρικό. Είχε σκοπό να κάνει τον λαό του ευτυχισμένο, αλλά αυστηρά σύμφωνα με τα δικά του κριτήρια.

Ο Ιωσήφ άρχισε να οικοδομεί μια ορθολογική, συγκεντρωτική και ομοιόμορφη κυβέρνηση για τις ποικίλες χώρες του, μια ιεραρχία υπό τον ίδιο ως ανώτατο αυτοκράτορα. Το προσωπικό της κυβέρνησης αναμενόταν να διαπνέεται από το ίδιο αφοσιωμένο πνεύμα υπηρεσίας προς το κράτος που είχε ο ίδιος. Η πρόσληψή του γινόταν χωρίς εύνοια για ταξική ή εθνοτική καταγωγή και η προαγωγή γινόταν αποκλειστικά με βάση την αξία. Για την περαιτέρω ομοιομορφία, ο αυτοκράτορας κατέστησε τα γερμανικά υποχρεωτική γλώσσα των επίσημων συναλλαγών σε ολόκληρη την αυτοκρατορία, γεγονός που επηρέασε ιδιαίτερα το Βασίλειο της Ουγγαρίας. Η ουγγρική συνέλευση απογυμνώθηκε από τα προνόμιά της και δεν συγκλήθηκε καν.

Ως μυστικός υπουργός Οικονομικών, ο κόμης Karl von Zinzendorf (1739-1813) εισήγαγε ένα ενιαίο σύστημα λογιστικής για τα κρατικά έσοδα, τις δαπάνες και τα χρέη των εδαφών του αυστριακού στέμματος. Η Αυστρία ήταν πιο επιτυχής από τη Γαλλία στην κάλυψη των τακτικών δαπανών και στην απόκτηση πιστώσεων. Ωστόσο, τα γεγονότα των τελευταίων χρόνων του Ιωσήφ Β΄ υποδηλώνουν επίσης ότι η κυβέρνηση ήταν οικονομικά ευάλωτη στους ευρωπαϊκούς πολέμους που ακολούθησαν μετά το 1792.

Νομική μεταρρύθμιση

Ο πολυάσχολος Ιωσήφ ενέπνευσε μια πλήρη μεταρρύθμιση του νομικού συστήματος, κατάργησε τις βάναυσες ποινές και τη θανατική ποινή στις περισσότερες περιπτώσεις και επέβαλε την αρχή της πλήρους ισότητας της μεταχείρισης για όλους τους παραβάτες. Ελαφρύνθηκε η λογοκρισία του Τύπου και του θεάτρου.

Το 1781-82 επέκτεινε την πλήρη νομική ελευθερία στους δουλοπάροικους. Τα ενοίκια που πλήρωναν οι αγρότες έπρεπε να ρυθμίζονται από υπαλλήλους του στέμματος και οι φόροι επιβάλλονταν σε όλα τα εισοδήματα που προέρχονταν από τη γη. Οι γαιοκτήμονες, ωστόσο, διαπίστωσαν ότι απειλούνταν η οικονομική τους θέση και τελικά ανέτρεψαν την πολιτική αυτή. Πράγματι, στην Ουγγαρία και την Τρανσυλβανία, η αντίσταση των μεγιστάνων ήταν τέτοια που ο Ιωσήφ αναγκάστηκε να αρκεστεί για ένα διάστημα σε ημίμετρα. Από τα πέντε εκατομμύρια των Ούγγρων, 40.000 ήταν ευγενείς, εκ των οποίων 4.000 ήταν μεγιστάνες που κατείχαν και διοικούσαν τη γη- οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους ήταν δουλοπάροικοι νομικά συνδεδεμένοι με συγκεκριμένα κτήματα.

Μετά την κατάρρευση της εξέγερσης των αγροτών της Χορέας, το 1784-85, κατά την οποία σκοτώθηκαν πάνω από εκατό ευγενείς, ο αυτοκράτορας έδρασε. Το αυτοκρατορικό του δίπλωμα ευρεσιτεχνίας του 1785 κατήργησε τη δουλοπαροικία, αλλά δεν έδωσε στους αγρότες την κυριότητα της γης ή την απαλλαγή από τα τέλη που όφειλαν στους γαιοκτήμονες ευγενείς. Τους έδωσε όμως προσωπική ελευθερία. Η χειραφέτηση των αγροτών από το βασίλειο της Ουγγαρίας προώθησε την ανάπτυξη μιας νέας τάξης φορολογούμενων γαιοκτημόνων, αλλά δεν κατήργησε τα βαθιά ριζωμένα δεινά της φεουδαρχίας και την εκμετάλλευση των ακτήμονες καταληψιών. Η φεουδαρχία έληξε τελικά το 1848.

Για να εξισώσει τη φορολογία, ο Ιωσήφ προκάλεσε την εκτίμηση όλων των γαιών της αυτοκρατορίας, ώστε να μπορέσει να επιβάλει έναν ενιαίο και ισότιμο φόρο επί της γης. Ο στόχος ήταν να εκσυγχρονιστεί η σχέση εξάρτησης μεταξύ των γαιοκτημόνων και της αγροτιάς, να ανακουφιστεί μέρος του φορολογικού βάρους της αγροτιάς και να αυξηθούν τα κρατικά έσοδα. Ο Ιωσήφ έβλεπε τη φορολογική και τη μεταρρύθμιση της γης ως αλληλένδετες και προσπάθησε να τις εφαρμόσει ταυτόχρονα.

Οι διάφορες επιτροπές που συνέστησε για τη διαμόρφωση και την υλοποίηση των μεταρρυθμίσεων συνάντησαν την αντίσταση των ευγενών, των αγροτών και ορισμένων αξιωματούχων. Οι περισσότερες από τις μεταρρυθμίσεις ακυρώθηκαν λίγο πριν ή μετά τον θάνατο του Ιωσήφ το 1790- ήταν εξαρχής καταδικασμένες σε αποτυχία επειδή προσπάθησαν να αλλάξουν πάρα πολλά σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα και προσπάθησαν να αλλάξουν ριζικά τα παραδοσιακά έθιμα και τις σχέσεις από τις οποίες οι χωρικοί εξαρτιόνταν επί μακρόν.

Στις πόλεις, οι νέες οικονομικές αρχές του Διαφωτισμού απαιτούσαν την καταστροφή των αυτόνομων συντεχνιών, που είχαν ήδη αποδυναμωθεί κατά την εποχή του μερκαντιλισμού. Οι φορολογικές μεταρρυθμίσεις του Ιωσήφ Β” και ο θεσμός των Katastralgemeinde (φορολογικές περιφέρειες για τα μεγάλα κτήματα) εξυπηρέτησαν αυτόν τον σκοπό, και τα νέα εργοστασιακά προνόμια έθεσαν τέρμα στα συντεχνιακά δικαιώματα, ενώ οι τελωνειακοί νόμοι στόχευαν στην οικονομική ενότητα. Η φυσιοκρατική επιρροή οδήγησε επίσης στη συμπερίληψη της γεωργίας σε αυτές τις μεταρρυθμίσεις.

Εκπαίδευση και ιατρική

Για να δημιουργηθούν εγγράμματοι πολίτες, η στοιχειώδης εκπαίδευση έγινε υποχρεωτική για όλα τα αγόρια και τα κορίτσια και η ανώτερη εκπαίδευση σε πρακτικό επίπεδο προσφέρθηκε σε λίγους και εκλεκτούς. Ο Ιωσήφ δημιούργησε υποτροφίες για ταλαντούχους φτωχούς μαθητές και επέτρεψε την ίδρυση σχολείων για Εβραίους και άλλες θρησκευτικές μειονότητες. Το 1784 διέταξε να αλλάξει η χώρα τη γλώσσα διδασκαλίας από τα λατινικά στα γερμανικά, ένα εξαιρετικά αμφιλεγόμενο βήμα σε μια πολύγλωσση αυτοκρατορία.

Μέχρι τον 18ο αιώνα, ο συγκεντρωτισμός ήταν η τάση στην ιατρική, επειδή περισσότεροι και καλύτερα μορφωμένοι γιατροί ζητούσαν βελτιωμένες εγκαταστάσεις. Οι πόλεις δεν διέθεταν τους προϋπολογισμούς για τη χρηματοδότηση των τοπικών νοσοκομείων και η μοναρχία ήθελε να δώσει τέλος στις δαπανηρές επιδημίες και τις καραντίνες. Ο Ιωσήφ προσπάθησε να συγκεντρώσει την ιατρική περίθαλψη στη Βιέννη μέσω της κατασκευής ενός ενιαίου, μεγάλου νοσοκομείου, του περίφημου Allgemeines Krankenhaus, το οποίο άνοιξε το 1784. Η συγκεντροποίηση επιδείνωσε τα προβλήματα υγιεινής, προκαλώντας επιδημίες και ένα ποσοστό θανάτου 20% στο νέο νοσοκομείο- η πόλη ωστόσο έγινε εξέχουσα στον ιατρικό τομέα τον επόμενο αιώνα.

Θρησκεία

Η πολιτική θρησκευτικής “ανοχής” του Ιωσήφ ήταν η πιο επιθετική από κάθε άλλο κράτος στην Ευρώπη.

Πιθανώς η πιο αντιδημοφιλής από όλες τις μεταρρυθμίσεις του ήταν η προσπάθεια εκσυγχρονισμού της εξαιρετικά παραδοσιακής Καθολικής Εκκλησίας, η οποία κατά τον Μεσαίωνα είχε συμβάλει στην ίδρυση της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, αρχής γενομένης από τον Καρλομάγνο. Αποκαλώντας τον εαυτό του θεματοφύλακα του καθολικισμού, ο Ιωσήφ Β΄ χτύπησε δυναμικά την παπική εξουσία. Προσπάθησε να καταστήσει την Καθολική Εκκλησία στην αυτοκρατορία του εργαλείο του κράτους, ανεξάρτητο από τη Ρώμη. Οι κληρικοί στερήθηκαν τη δεκάτη και διατάχθηκαν να σπουδάζουν σε σεμινάρια υπό την εποπτεία της κυβέρνησης, ενώ οι επίσκοποι έπρεπε να δώσουν επίσημο όρκο πίστης στο στέμμα. Χρηματοδότησε τη μεγάλη αύξηση των επισκοπών, των ενοριών και του κοσμικού κλήρου με εκτεταμένες πωλήσεις μοναστηριακών γαιών.

Ως άνθρωπος του Διαφωτισμού, χλεύασε τα μοναστικά τάγματα, τα οποία θεωρούσε αντιπαραγωγικά. Κατά συνέπεια, κατέστειλε το ένα τρίτο των μοναστηριών (πάνω από 700 έκλεισαν) και μείωσε τον αριθμό των μοναχών και μοναχών από 65.000 σε 27.000. Τα εκκλησιαστικά δικαστήρια της Εκκλησίας καταργήθηκαν και ο γάμος ορίστηκε ως αστική σύμβαση εκτός της δικαιοδοσίας της Εκκλησίας.

Ο Ιωσήφ μείωσε δραστικά τον αριθμό των ιερών ημερών που έπρεπε να τηρούνται στην αυτοκρατορία και διέταξε να μειωθεί ο στολισμός των εκκλησιών. Απλοποίησε βίαια τον τρόπο με τον οποίο τελούνταν η λειτουργία (η κεντρική καθολική πράξη λατρείας). Οι αντίπαλοι των μεταρρυθμίσεων τις κατηγόρησαν ότι αποκάλυπταν προτεσταντικές τάσεις, με την άνοδο του ορθολογισμού του Διαφωτισμού και την εμφάνιση μιας φιλελεύθερης τάξης αστών αξιωματούχων. Ο αντικληρικαλισμός αναδύθηκε και επέμεινε, ενώ οι παραδοσιακοί καθολικοί ενεργοποιήθηκαν στην αντιπαράθεση με τον αυτοκράτορα.

Το Δίπλωμα Ανοχής του Ιωσήφ το 1781 αποτέλεσε μια σημαντική μετατόπιση από τις ερευνητικές θρησκευτικές πολιτικές της Αντιμεταρρύθμισης που κυριαρχούσαν προηγουμένως στη μοναρχία. Δόθηκε περιορισμένη θρησκευτική ελευθερία λατρείας στις κυριότερες μη καθολικές χριστιανικές αιρέσεις, αν και ο προσηλυτισμός από τον καθολικισμό εξακολουθούσε να περιορίζεται. Ακολούθησε το Διάταγμα της Ανοχής το 1782, με το οποίο καταργήθηκαν πολλοί περιορισμοί και κανονισμοί για τους Εβραίους.

Το διάταγμα εκκοσμίκευσης που εκδόθηκε στις 12 Ιανουαρίου 1782 απαγόρευσε διάφορα μοναστικά τάγματα που δεν ασχολούνταν με τη διδασκαλία ή τη θεραπεία και εκκαθάρισε 140 μοναστήρια (όπου διέμεναν 1484 μοναχοί και 190 μοναχές). Τα απαγορευμένα μοναστικά τάγματα: Τα μοναστικά τάγματα: Ιησουίτες, Καμαλντολέζοι, Τάγμα Μικρών Μοναχών Καπουτσίνων, Καρμελίτες, Καρθουσιανοί, Πτωχές Κλάρες, Τάγμα του Αγίου Βενέδικτου, Κιστερκιανοί, Δομινικανό Τάγμα (Τάγμα των Ιεροκηρύκων), Φραγκισκανοί, Παύλοι Πατέρες και Πρεμοναστριανοί, και η περιουσία τους περιήλθε στο Θρησκευτικό Ταμείο.

Οι αντικληρικαλιστικές και φιλελεύθερες καινοτομίες του ώθησαν τον Πάπα Πίο ΣΤ” να τον επισκεφθεί τον Μάρτιο του 1782. Ο Ιωσήφ υποδέχτηκε ευγενικά τον Πάπα και έδειξε ότι ήταν καλός Καθολικός, αλλά αρνήθηκε να επηρεαστεί. Από την άλλη πλευρά, ο Ιωσήφ ήταν πολύ φιλικός προς τον τεκτονισμό, καθώς τον έβρισκε εξαιρετικά συμβατό με τη δική του φιλοσοφία του Διαφωτισμού, αν και ο ίδιος προφανώς δεν έγινε ποτέ μέλος της Στοάς. Ο τεκτονισμός προσέλκυσε πολλούς αντικληρικούς και καταδικάστηκε από την Εκκλησία.

Τα αισθήματα του Ιωσήφ απέναντι στη θρησκεία αντικατοπτρίζονται σε ένα ευφυολόγημα που είπε κάποτε στο Παρίσι. Ενώ ξεναγούνταν στη βιβλιοθήκη της Σορβόννης, ο αρχειοφύλακας πήγε τον Ιωσήφ σε ένα σκοτεινό δωμάτιο που περιείχε θρησκευτικά έγγραφα και παραπονέθηκε για την έλλειψη φωτός που εμπόδιζε τον Ιωσήφ να τα διαβάσει. Ο Ιωσήφ καθησύχασε τον άνθρωπο λέγοντας: “Α, όταν πρόκειται για τη θεολογία, δεν υπάρχει ποτέ πολύ φως”. Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν αναμφίβολα πολύ πιο χαλαρός καθολικός από τη μητέρα του.

Το 1789 εξέδωσε χάρτη θρησκευτικής ανοχής για τους Εβραίους της Γαλικίας, μιας περιοχής με μεγάλο παραδοσιακό εβραϊκό πληθυσμό που μιλούσε γίντις. Ο χάρτης κατήργησε την κοινοτική αυτονομία με την οποία οι Εβραίοι έλεγχαν τις εσωτερικές τους υποθέσεις- προώθησε τον εκγερμανισμό και τη χρήση μη εβραϊκής ενδυμασίας.

Εξωτερική πολιτική

Η αυτοκρατορία των Αψβούργων είχε επίσης μια πολιτική πολέμου, επέκτασης, αποικισμού και εμπορίου, καθώς και εξαγωγής πνευματικών επιρροών. Ενώ εναντιωνόταν στην Πρωσία και την Τουρκία, η Αυστρία διατήρησε την αμυντική της συμμαχία με τη Γαλλία και ήταν φιλική προς τη Ρωσία, αν και προσπαθούσε να απομακρύνει τις παραδουνάβιες ηγεμονίες από τη ρωσική επιρροή. Ο Mayer υποστηρίζει ότι ο Ιωσήφ ήταν ένας υπερβολικά πολεμοχαρής, επεκτατικός ηγέτης, ο οποίος επεδίωκε να καταστήσει τη μοναρχία των Αψβούργων τη μεγαλύτερη από τις ευρωπαϊκές δυνάμεις. Ο κύριος στόχος του ήταν να αποκτήσει τη Βαυαρία, αν χρειαστεί με αντάλλαγμα τις αυστριακές Κάτω Χώρες, αλλά το 1778 και ξανά το 1785 ματαιώθηκε από τον βασιλιά Φρειδερίκο Β΄ της Πρωσίας, τον οποίο φοβόταν πολύ- στη δεύτερη περίπτωση, ορισμένοι άλλοι Γερμανοί πρίγκιπες, επιφυλακτικοί για τα σχέδια του Ιωσήφ σχετικά με τα εδάφη τους, τάχθηκαν στο πλευρό του Φρειδερίκου.

Τα ταξίδια του Ιωσήφ στη Ρωσία το 1780 περιλάμβαναν μια επίσκεψη με τη Ρωσίδα αυτοκράτειρα Αικατερίνη, η οποία ξεκίνησε συνομιλίες που αργότερα θα οδηγούσαν σε μια ρωσοαυστριακή συμμαχία, η οποία περιελάμβανε μια επιθετική ρήτρα που θα χρησιμοποιούνταν εναντίον των Οθωμανών. Αυτή ήταν μια σημαντική διπλωματική εξέλιξη, καθώς εξουδετέρωσε την προηγούμενη ρωσο-πρωσική συμμαχία που είχε απειλήσει την μοναρχία με ειρήνη κατά τη διάρκεια του Πολέμου της Βαυαρικής Διαδοχής. Η συμφωνία με τη Ρωσία θα οδηγούσε αργότερα την Αυστρία σε έναν δαπανηρό και εν πολλοίς μάταιο πόλεμο με τους Τούρκους (1787-1791). Ο Ιωσήφ Β” ταξίδευε με λίγους μόνο υπηρέτες έφιππος ως “κόμης Φάλκενσταϊν”. Προτιμούσε να σταματά σε ένα κανονικό πανδοχείο – αναγκάζοντας την Αικατερίνη Β΄ να μετατρέψει μια πτέρυγα του παλατιού της, πείθοντας τον κηπουρό της να ενεργεί ως πανδοχέας.

Η συμμετοχή του Ιωσήφ στον οθωμανικό πόλεμο ήταν διστακτική, όχι λόγω της συνήθους αποκτήνωσης που τον διακατείχε, αλλά μάλλον λόγω των στενών δεσμών του με τη Ρωσία, τους οποίους θεωρούσε ως το αναγκαίο τίμημα που έπρεπε να πληρώσει για την ασφάλεια του λαού του. Μετά τις αρχικές ήττες, οι Αυστριακοί πέτυχαν μια σειρά από νίκες το 1789, συμπεριλαμβανομένης της κατάληψης του Βελιγραδίου, ενός βασικού τουρκικού οχυρού στα Βαλκάνια. Οι νίκες αυτές, ωστόσο, δεν θα ισοδυναμούσαν με σημαντικά κέρδη για τη μοναρχία. Υπό την απειλή της πρωσικής επέμβασης και με την ανησυχητική κατάσταση της επανάστασης στη Γαλλία, η Συνθήκη της Σίστοβα του 1791 τερμάτισε τον πόλεμο με συμβολικά μόνο κέρδη.

Η βαλκανική πολιτική τόσο της Μαρίας Θηρεσίας όσο και του Ιωσήφ Β” αντανακλούσε τον καμεραλισμό που προωθούσε ο πρίγκιπας Κάουνιτς, δίνοντας έμφαση στην εδραίωση των παραμεθόριων περιοχών με την αναδιοργάνωση και την επέκταση των στρατιωτικών συνόρων. Η Τρανσυλβανία ενσωματώθηκε στα σύνορα το 1761 και τα συνοριακά συντάγματα έγιναν η ραχοκοκαλιά της στρατιωτικής τάξης, με τον διοικητή του συντάγματος να ασκεί στρατιωτική και πολιτική εξουσία. Η “Populationistik” ήταν η επικρατούσα θεωρία του αποικισμού, η οποία μετρούσε την ευημερία με όρους εργασίας. Ο Ιωσήφ Β” έδωσε επίσης έμφαση στην οικονομική ανάπτυξη. Η επιρροή των Αψβούργων αποτέλεσε ουσιαστικό παράγοντα στη βαλκανική ανάπτυξη κατά το τελευταίο μισό του 18ου αιώνα, ιδίως για τους Σέρβους και τους Κροάτες.

Αντίδραση

Οι πολλαπλές παρεμβάσεις στα παλαιά έθιμα άρχισαν να προκαλούν αναταραχή σε όλα τα μέρη της επικράτειάς του. Εν τω μεταξύ, ο Ιωσήφ ρίχτηκε σε μια σειρά από εξωτερικές πολιτικές, που όλες αποσκοπούσαν στη μεγέθυνση και όλες ήταν εξίσου ικανές να προσβάλουν τους γείτονές του – όλες ξεκίνησαν με ζήλο και εγκαταλείφθηκαν με αποθάρρυνση. Προσπάθησε να απαλλαγεί από τη Συνθήκη του Φράγματος, η οποία απέκλειε τους Φλαμανδούς υπηκόους του από τη ναυσιπλοΐα στον Σχέλντε. Όταν η Γαλλία του εναντιώθηκε, στράφηκε σε άλλα σχέδια συμμαχίας με τη Ρωσική Αυτοκρατορία για τον διαμελισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Δημοκρατίας της Βενετίας. Τα σχέδια αυτά έπρεπε επίσης να εγκαταλειφθούν λόγω της αντίθεσης των γειτόνων και ιδίως της Γαλλίας. Στη συνέχεια ο Ιωσήφ επανέλαβε τις προσπάθειές του να αποκτήσει τη Βαυαρία -αυτή τη φορά ανταλλάσσοντάς την με τις αυστριακές Κάτω Χώρες- και το μόνο που προκάλεσε ήταν η δημιουργία της Φούρστενμπουντ, που οργανώθηκε από τον Φρειδερίκο Β” της Πρωσίας.

Η αριστοκρατία σε ολόκληρη την αυτοκρατορία του ήταν σε μεγάλο βαθμό αντίθετη με τις πολιτικές του για τους φόρους και τις εξισωτικές και δεσποτικές συμπεριφορές του. Στις αυστριακές Κάτω Χώρες και την Ουγγαρία όλοι δυσανασχετούσαν με τον τρόπο που προσπαθούσε να καταργήσει κάθε περιφερειακή κυβέρνηση και να υποτάξει τα πάντα στη δική του προσωπική εξουσία στη Βιέννη. Ο απλός λαός δεν ήταν ευχαριστημένος. Απεχθάνονταν την ανάμειξη του Αυτοκράτορα σε κάθε λεπτομέρεια της καθημερινής τους ζωής. Όπως φαίνεται, ο Ιωσήφ αναμόρφωνε τις πολιτικές της αυτοκρατορίας των Αψβούργων με βάση τα δικά του κριτήρια και τις προσωπικές του κλίσεις και όχι για το καλό του λαού. Από πολλούς κανονισμούς του Ιωσήφ, που επιβάλλονταν από τη μυστική αστυνομία, φαινόταν στους Αυστριακούς ότι ο Ιωσήφ προσπαθούσε να μεταρρυθμίσει τόσο τους χαρακτήρες τους όσο και τους θεσμούς τους. Λίγες μόνο εβδομάδες πριν από τον θάνατο του Ιωσήφ, ο διευθυντής της αυτοκρατορικής αστυνομίας του ανέφερε: “Όλες οι τάξεις, ακόμη και εκείνοι που τρέφουν τον μεγαλύτερο σεβασμό για τον ηγεμόνα, είναι δυσαρεστημένοι και αγανακτισμένοι”.

Στη Λομβαρδία (στη βόρεια Ιταλία) οι προσεκτικές μεταρρυθμίσεις της Μαρίας Θηρεσίας είχαν την υποστήριξη των τοπικών μεταρρυθμιστών. Ωστόσο, ο Ιωσήφ Β”, δημιουργώντας μια ισχυρή αυτοκρατορική επίσημη εξουσία που καθοδηγούνταν από τη Βιέννη, υπονόμευσε την κυρίαρχη θέση του πριγκιπάτου του Μιλάνου και τις παραδόσεις της δικαιοδοσίας και της διοίκησης. Στη θέση της επαρχιακής αυτονομίας εγκαθίδρυσε έναν απεριόριστο συγκεντρωτισμό, ο οποίος υποβάθμισε τη Λομβαρδία πολιτικά και οικονομικά σε περιθωριακή περιοχή της αυτοκρατορίας. Ως αντίδραση σε αυτές τις ριζικές αλλαγές, οι μεταρρυθμιστές της μεσαίας τάξης μετατοπίστηκαν από τη συνεργασία σε σθεναρή αντίσταση. Από αυτή τη βάση εμφανίστηκαν οι απαρχές του μετέπειτα φιλελευθερισμού της Λομβαρδίας.

Το 1784 ο Ιωσήφ Β” προσπάθησε να καταστήσει τα γερμανικά επίσημη γλώσσα στην Ουγγαρία, αφού είχε μετονομάσει το Burgtheater της Βιέννης σε Γερμανικό Εθνικό Θέατρο το 1776. Ο Ferenc Széchényi αντέδρασε συγκαλώντας μια συνάντηση και είπε εκεί: “Θα δούμε αν ο πατριωτισμός του περνάει και στο Στέμμα”. Ο Julius Keglević απάντησε με επιστολή στα γερμανικά προς τον Ιωσήφ Β΄: “Γράφω γερμανικά, όχι λόγω της οδηγίας, Εξοχότατε, αλλά επειδή έχω να κάνω με έναν Γερμανό πολίτη”. Ο “Γερμανός πολίτης” Ιωσήφ Β΄ τους άφησε να μεταφέρουν το Ιερό Στέμμα της Ουγγαρίας στη Βιέννη, όπου έδωσε τα κλειδιά του σεντουκιού στο οποίο ήταν κλειδωμένο το Στέμμα στους φρουρούς του Στέμματος Ιωσήφ Κέγκλεβιτς και Μίκλος Ναντάσντι. Ο Ιωσήφ απέφυγε να διοργανώσει στέψη και ο Ferenc Széchényi αποσύρθηκε από την πολιτική. Ο Αυστριακός Αστικός Κώδικας, που ονομάζεται επίσης Αστικός Κώδικας του Ιωσήφ, ο προκάτοχος του Αστικού Κώδικα της Αυστρίας, ο οποίος ισχύει για όλους τους πολίτες εξίσου, δημοσιεύθηκε την 1η Νοεμβρίου 1786 μετά από 10 χρόνια εργασίας πάνω σε αυτόν από το 1776. § 1: “Κάθε υπήκοος αναμένει από τον εδαφικό άρχοντα ασφάλεια και προστασία, έτσι είναι καθήκον του εδαφικού άρχοντα, τα δικαιώματα των υπηκόων να καθορίζουν σαφώς και να καθοδηγούν τον τρόπο των ενεργειών πώς χρειάζεται από την καθολική και ειδική ευημερία”. Πρόκειται για σαφή διάκριση μεταξύ των δικαιωμάτων των υπηκόων και των καθηκόντων του εδαφικού άρχοντα και όχι το αντίστροφο. “Εδαφικός πρίγκιπας” (Landesfürst) δεν σημαίνει “πρίγκιπας του λαού” (Volksfürst). Στην Ουγγαρία δεν υπήρχε κωδικοποιημένος αστικός κώδικας μέχρι το 1959. Το Στέμμα επανήλθε στην Ουγγαρία το 1790, με την ευκαιρία αυτή ο λαός διοργάνωσε μαζική γιορτή. Ένας λόγος για την άρνησή του να στεφθεί με το Ιερό Στέμμα της Ουγγαρίας μπορεί να ήταν ότι ο Αλκουίν είχε γράψει σε επιστολή του προς τον Καρλομάγνο το 798: “Και δεν πρέπει να ακούγονται εκείνοι οι άνθρωποι που συνεχίζουν να λένε ότι η φωνή του λαού είναι η φωνή του Θεού, αφού η ταραχή του πλήθους είναι πάντα πολύ κοντά στην τρέλα”.

Μέχρι το 1790 είχαν ξεσπάσει εξεγέρσεις σε ένδειξη διαμαρτυρίας κατά των μεταρρυθμίσεων του Ιωσήφ στις Αυστριακές Κάτω Χώρες (Επανάσταση του Μπράμπαντ) και στην Ουγγαρία, ενώ και οι υπόλοιπες επικράτειές του ήταν ανήσυχες κάτω από τα βάρη του πολέμου του με τους Οθωμανούς. Η αυτοκρατορία του απειλήθηκε με διάλυση και αναγκάστηκε να θυσιάσει ορισμένα από τα μεταρρυθμιστικά του σχέδια. Στις 30 Ιανουαρίου 1790, απέσυρε επίσημα σχεδόν όλες τις μεταρρυθμίσεις του στην Ουγγαρία.

Τον Νοέμβριο του 1788, ο Ιωσήφ επέστρεψε στη Βιέννη με κατεστραμμένη υγεία και εγκαταλείφθηκε. Ο υπουργός του Kaunitz αρνήθηκε να επισκεφθεί το αναρρωτήριό του και δεν τον είδε για δύο χρόνια. Ο αδελφός του Λεοπόλδος παρέμεινε στη Φλωρεντία. Επιτέλους, ο Ιωσήφ, εξαντλημένος και συντετριμμένος, αναγνώρισε ότι οι υπηρέτες του δεν μπορούσαν ή δεν ήθελαν να πραγματοποιήσουν τα σχέδιά του.

Ο Ιωσήφ πέθανε στις 20 Φεβρουαρίου 1790. Είναι θαμμένος στον τάφο με αριθμό 42 στην αυτοκρατορική κρύπτη της Βιέννης. Ζήτησε ο επιτάφιός του να είναι ο εξής: “Ο επιτάφιος του είναι ο Τζέιμς Τζέιμς: “Εδώ κείτεται ένας ηγεμόνας που, παρά τις καλύτερες προθέσεις του, απέτυχε σε όλες τις προσπάθειές του”. (Hier liegt ein Fürst, der trotz der besten Meinung keiner seiner Pläne durchsetzen konnte στο γερμανικό πρωτότυπο).

Τον Ιωσήφ διαδέχθηκε ο αδελφός του Λεοπόλδος Β”.

Ο Ιωσήφ Β” έχει καταταχθεί μαζί με τη Μεγάλη Αικατερίνη της Ρωσίας και τον Μεγάλο Φρειδερίκο της Πρωσίας ως ένας από τους τρεις μεγάλους μονάρχες του Διαφωτισμού.

Η κληρονομιά του Ζοζεφινισμού θα συνεχίσει να ζει μέσα από τον αυστριακό Διαφωτισμό. Σε έναν βαθμό, οι πεποιθήσεις του Ιωσήφ Β΄ για τον διαφωτισμό ήταν υπερβολικές από τον συγγραφέα αυτού που ο ιστορικός του Ιωσήφ Β΄ Derek Beales αποκαλεί “ψευδείς επιστολές της Κωνσταντινούπολης”. Τα πλαστά αυτά έργα, που θεωρούνταν επί μακρόν γνήσια γραπτά του Ιωσήφ Β”, αύξησαν λανθασμένα τη μνήμη του αυτοκράτορα επί αιώνες. Αυτά τα θρυλικά αποσπάσματα δημιούργησαν μια μεγαλύτερη από τη ζωή εντύπωση του Ιωσήφ Β” ως φιλοσόφου τύπου Βολταίρου και Ντιντερό, πιο ριζοσπαστικού από ό,τι πιθανώς ήταν.

Το 1849 η Ουγγρική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας δήλωσε ότι ο Ιωσήφ Β” δεν ήταν πραγματικός βασιλιάς της Ουγγαρίας, καθώς δεν στέφθηκε ποτέ, οπότε κάθε πράξη της βασιλείας του ήταν άκυρη.

Το 1888, ο Ούγγρος ιστορικός Henrik Marczali δημοσίευσε μια τρίτομη μελέτη για τον Ιωσήφ, το πρώτο σημαντικό σύγχρονο επιστημονικό έργο για τη βασιλεία του και το πρώτο που χρησιμοποίησε συστηματικά την αρχειακή έρευνα. Ο Marczali ήταν Εβραίος και προϊόν της αστικοφιλελεύθερης σχολής της ιστοριογραφίας στην Ουγγαρία και παρουσίασε τον Ιωσήφ ως φιλελεύθερο ήρωα. Ο Ρώσος μελετητής Pavel Pavlovich Mitrofanov δημοσίευσε το 1907 μια εμπεριστατωμένη βιογραφία που αποτέλεσε πρότυπο για έναν αιώνα μετά τη μετάφρασή της στα γερμανικά το 1910. Η ερμηνεία του Μιτροφάνοφ ήταν εξαιρετικά επιζήμια για τον Ιωσήφ: δεν ήταν λαϊκιστής αυτοκράτορας και ο φιλελευθερισμός του ήταν ένας μύθος- ο Ιωσήφ δεν εμπνεόταν από τις ιδέες του Διαφωτισμού αλλά από καθαρή πολιτική εξουσίας. Ήταν περισσότερο δεσπότης από τη μητέρα του. Ο δογματισμός και η ανυπομονησία ήταν οι λόγοι των αποτυχιών του.

P. G. M. Dickson σημείωσε ότι ο Ιωσήφ Β” καταπάτησε τα πανάρχαια αριστοκρατικά προνόμια, τις ελευθερίες και τις προκαταλήψεις, δημιουργώντας έτσι για τον εαυτό του πολλούς εχθρούς, οι οποίοι και θριάμβευσαν στο τέλος. Η προσπάθεια του Ιωσήφ να μεταρρυθμίσει τα ουγγρικά εδάφη καταδεικνύει την αδυναμία της απολυταρχίας απέναντι στις καλά προστατευμένες φεουδαρχικές ελευθερίες. Πίσω από τις πολυάριθμες μεταρρυθμίσεις του βρισκόταν ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα επηρεασμένο από τα δόγματα της πεφωτισμένης απολυταρχίας, του φυσικού δικαίου, του μερκαντιλισμού και της φυσιοκρατίας. Με στόχο τη δημιουργία ενός ενιαίου νομικού πλαισίου που θα αντικαθιστούσε τις ετερογενείς παραδοσιακές δομές, οι μεταρρυθμίσεις καθοδηγούνταν τουλάχιστον εμμέσως από τις αρχές της ελευθερίας και της ισότητας και βασίζονταν σε μια αντίληψη για την κεντρική νομοθετική εξουσία του κράτους. Η άνοδος του Ιωσήφ σηματοδοτεί μια σημαντική ρήξη, δεδομένου ότι οι προηγούμενες μεταρρυθμίσεις υπό τη Μαρία Θηρεσία δεν είχαν αμφισβητήσει αυτές τις δομές, αλλά δεν υπήρξε παρόμοια ρήξη στο τέλος της εποχής του Ιωσήφ. Οι μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησε ο Ιωσήφ Β” συνεχίστηκαν σε διαφορετικό βαθμό υπό τον διάδοχό του Λεοπόλδο και τους μεταγενέστερους διαδόχους του και έλαβαν απόλυτη και ολοκληρωμένη “αυστριακή” μορφή στο Allgemeine Bürgerliche Gesetzbuch του 1811. Θεωρήθηκε ότι αποτέλεσαν τη βάση για τις μεταγενέστερες μεταρρυθμίσεις που επεκτάθηκαν στον 20ό αιώνα, τις οποίες χειρίστηκαν πολύ καλύτεροι πολιτικοί από τον Ιωσήφ Β΄.

Ο αυστριακής καταγωγής Αμερικανός μελετητής Saul K. Padover έφτασε σε ένα ευρύ αμερικανικό κοινό με το πολύχρωμο βιβλίο του The Revolutionary Emperor: της Αυστρίας (1934). Ο Padover εξυμνούσε τον ριζοσπαστισμό του Ιωσήφ, λέγοντας ότι ο “πόλεμός του κατά των φεουδαρχικών προνομίων” τον έκανε έναν από τους μεγάλους “απελευθερωτές της ανθρωπότητας”. Οι αποτυχίες του Ιωσήφ αποδόθηκαν στην ανυπομονησία και την έλλειψη τακτ, καθώς και στις περιττές στρατιωτικές περιπέτειές του, αλλά παρ” όλα αυτά ο Padover υποστήριξε ότι ο αυτοκράτορας ήταν ο μεγαλύτερος από όλους τους μονάρχες του Διαφωτισμού. Ενώ ο Πάντοβερ απεικόνιζε ένα είδος δημοκράτη του New Deal, οι ναζιστές ιστορικοί της δεκαετίας του 1930 έκαναν τον Ιωσήφ πρόδρομο του Αδόλφου Χίτλερ.

Μια νέα εποχή της ιστοριογραφίας ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960. Ο Αμερικανός Paul Bernard απέρριψε τις γερμανικές εθνικές, ριζοσπαστικές και αντικληρικαλιστικές εικόνες του Ιωσήφ και αντ” αυτού έδωσε έμφαση στις μακροχρόνιες συνέχειες. Υποστήριξε ότι οι μεταρρυθμίσεις του Ιωσήφ ήταν καλά προσαρμοσμένες στις ανάγκες της εποχής. Πολλές απέτυχαν εξαιτίας της οικονομικής καθυστέρησης και της ατυχημένης εξωτερικής πολιτικής του Ιωσήφ. Ο Βρετανός ιστορικός Tim Blanning τόνισε τις βαθιές αντιφάσεις που ενυπήρχαν στις πολιτικές του και τις κατέστησαν αποτυχημένες. Για παράδειγμα, ο Ιωσήφ ενθάρρυνε τις μικρής κλίμακας αγροτικές εκμεταλλεύσεις, καθυστερώντας έτσι τον οικονομικό εκσυγχρονισμό που μόνο τα μεγάλα κτήματα μπορούσαν να διαχειριστούν. Ο Γάλλος ιστορικός Jean Berenger καταλήγει στο συμπέρασμα ότι, παρά τις πολλές αποτυχίες του, η βασιλεία του Ιωσήφ “αντιπροσώπευε μια αποφασιστική φάση στη διαδικασία εκσυγχρονισμού της Αυστριακής Μοναρχίας”. Οι αποτυχίες προήλθαν επειδή “απλώς ήθελε να κάνει πάρα πολλά και πολύ γρήγορα”. Ο Szabo καταλήγει στο συμπέρασμα ότι μακράν η σημαντικότερη μελέτη για τον Ιωσήφ είναι του Derek Beales, η οποία εμφανίστηκε σε διάστημα τριών δεκαετιών και βασίστηκε σε εξαντλητικές έρευνες σε πολλά αρχεία. Ο Beales εξετάζει την προσωπικότητα του αυτοκράτορα, με την αυθαίρετη συμπεριφορά του και το μείγμα συμπάθειας και οξύθυμης συμπεριφοράς. Ο Beales δείχνει ότι ο Ιωσήφ εκτιμούσε πραγματικά τη μουσική του Μότσαρτ και θαύμαζε πολύ τις όπερές του. Όπως και οι περισσότεροι άλλοι μελετητές, ο Beales έχει αρνητική άποψη για την εξωτερική πολιτική του Ιωσήφ. Ο Beales διαπιστώνει ότι ο Ιωσήφ ήταν δεσποτικός με την έννοια της παραβίασης των καθιερωμένων συνταγμάτων και της απόρριψης ορθών συμβουλών, αλλά όχι δεσποτικός με την έννοια της κατάφωρης κατάχρησης εξουσίας.

Δημοφιλής μνήμη

Η εικόνα του Ιωσήφ στη λαϊκή μνήμη έχει ποικίλλει. Μετά το θάνατό του χτίστηκαν πολλά μνημεία του από την κεντρική κυβέρνηση σε όλα τα εδάφη του. Η πρώτη Τσεχοσλοβακική Δημοκρατία γκρέμισε τα μνημεία όταν έγινε ανεξάρτητη το 1918. Ενώ οι Τσέχοι πίστωναν στον Ιωσήφ Β΄ τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, τη θρησκευτική ανοχή και τη χαλάρωση της λογοκρισίας, καταδίκαζαν τις πολιτικές του συγκεντρωτισμού και του εκγερμανισμού, τις οποίες κατηγορούσαν ότι προκάλεσαν παρακμή στον τσεχικό πολιτισμό.

Η συνοικία Józsefváros της Βουδαπέστης πήρε το όνομά της από τον αυτοκράτορα το 1777 και φέρει αυτό το όνομα μέχρι σήμερα.

Υποστηρικτής των τεχνών

Όπως πολλοί από τους “πεφωτισμένους δεσπότες” της εποχής του, ο Ιωσήφ ήταν λάτρης και προστάτης των τεχνών και ως τέτοιος έμεινε στην ιστορία. Ήταν γνωστός ως ο “Μουσικός Βασιλιάς” και κατεύθυνε την αυστριακή υψηλή κουλτούρα προς έναν πιο γερμανικό προσανατολισμό. Παρήγγειλε στον Μότσαρτ τη γερμανόφωνη όπερα Die Entführung aus dem Serail. Ο νεαρός Λούντβιχ βαν Μπετόβεν ανέλαβε να γράψει γι” αυτόν μια νεκρική καντάτα, η οποία όμως δεν εκτελέστηκε λόγω της τεχνικής της δυσκολίας.

Ο Ιωσήφ πρωταγωνιστεί στο θεατρικό έργο Amadeus του Peter Shaffer και στην ταινία που βασίζεται σε αυτό. Στην κινηματογραφική εκδοχή, απεικονίζεται από τον ηθοποιό Τζέφρι Τζόουνς ως ένας καλοπροαίρετος αλλά κάπως μπερδεμένος μονάρχης με περιορισμένες αλλά ενθουσιώδεις μουσικές ικανότητες, που χειραγωγείται εύκολα από τον Σαλιέρι- ωστόσο, ο Σάφερ έχει ξεκαθαρίσει ότι το έργο του είναι μυθοπλασία από πολλές απόψεις και δεν έχει σκοπό να απεικονίσει την ιστορική πραγματικότητα. Ο Ιωσήφ ενσαρκώθηκε από τον Danny Huston στην ταινία Marie Antoinette του 2006.

Ο Ιωσήφ μετέτρεψε επίσης το αμυντικό γλαύκωμα της Βιέννης σε δημόσιο πάρκο. Τα μεσαιωνικά τείχη που υπερασπίζονταν το ιστορικό κέντρο της Βιέννης περιβαλλόταν από μια τάφρο και μια γλαύκα πλάτους περίπου 500 μέτρων, τα οποία διατηρούνταν καθαρά από βλάστηση και κτίρια για αμυντικούς σκοπούς. Υπό τον Ιωσήφ η τάφρος γέμισε και κατασκευάστηκαν δρόμοι για άμαξες και πεζόδρομοι μέσα από το glacis, ενώ η περιοχή φυτεύτηκε με καλλωπιστικά δέντρα και εφοδιάστηκε με φανάρια και παγκάκια. Αυτός ο πράσινος δημόσιος χώρος παρέμεινε μέχρι το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν χτίστηκε εκεί η Ringstrasse και τα σχετικά κτίρια.

Επίσημοι τίτλοι

Πηγές

  1. Joseph II, Holy Roman Emperor
  2. Ιωσήφ Β΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας
  3. ^ Beales 1987, p. 77.
  4. ^ Hopkins, p. 63[full citation needed]
  5. ^ Saul K. Padover, The Revolutionary Emperor, Joseph the Second 1741–1790. (1934) p. 300
  6. ^ Saul K. Padover, The Revolutionary Emperor, Joseph the Second 1741–1790. (1934) p. 313
  7. ^ Saul K. Padover, The Revolutionary Emperor, Joseph the Second 1741–1790. (1934) p. 146.
  8. ^ Gutkas Karl: “Joseph II. Eine Biographie”, Wien, Darmstadt 1989, S. 15.
  9. ^ Saul K. Padover, The Revolutionary Emperor, Joseph the Second 1741–1790. (1934) pp 384–85.
  10. ^ Geschichte des Temeser Banats, Band 1, S. 303, Leonhard Böhm, O. Wigand, Bayrische Staatsbibliothek, 1861.
  11. ^ MÁSODIK KÖNYV. A PÁLYA KEZDETE., 33. KÖNYVDÍSZ A XVIII. SZÁZAD MÁSODIK FELÉBŐL., Ferencz Széchényi, Országos Széchényi Könyvtár
  12. Jan Baszkiewicz, Francja nowożytna. Szkice z historii wieków XVII-XX. Wydawnictwo Poznańskie Poznań 2002, s.40.
  13. Chris Cook, John Stevenson, Leksykon nowożytnej historii Europy 1763–1999, Warszawa 2000, s. 381.
  14. François Fejtö: Józef II: Habsburg rewolucjonista. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1993. ISBN 83-06-02279-3.
  15. Französisch Joseph II, italienisch Giuseppe II, kroatisch Josip II., lateinisch Josephus II, niederländisch Jozef II, polnisch Józef II, rumänisch Iosif al II-lea, serbisch-kyrillisch Јозеф II, slowakisch Jozef II., slowenisch Jožef II, tschechisch Josef II., ukrainisch Йосиф II, ungarisch II. József.
  16. In Frankreich wurde Joseph als „empereur d’Autriche“, in Deutschland zunehmend als „deutscher Kaiser“ bezeichnet, was nicht der offiziellen Titulatur entsprach und den Niedergang der Reichsidee dokumentiert.
  17. Karl Gutkas: Joseph II. Eine Biographie. Wien/ Darmstadt 1989, S. 16.
  18. Karl Gutkas Joseph II. Eine Biographie. Wien/Darmstadt 1989, S. 24.
  19. Helmut Reinalter: Joseph II.: Reformer auf dem Kaiserthron. C.H. Beck 2011, ISBN 978-3-406-62152-9, S. 15.
Ads Blocker Image Powered by Code Help Pro

Ads Blocker Detected!!!

We have detected that you are using extensions to block ads. Please support us by disabling these ads blocker.